Sulama Ekipmanı

Sulama yöntemleri: yüzey, damla, yağmurlama

Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü'nün 2022 broşürü sulamayı, bitkinin gelişmesi için gerekli ama doğal yollarla karşılanamayan suyun, çevre sorunu yaratmadan ve en az kayıpla bitkilere eşit biçimde ulaştırılması olarak tanımlar. Sulama sistemleri iki ana başlıkta toplanır: yüzey sulama ve basınçlı sulama.

Yüzey sulamada su, açık kanal ya da kapalı borularla araziye iletilir. Salma, tava ve karık sulama bu gruptadır. Broşür salma sulamanın randımanının düşük olduğunu ve suyu araziye eşit vermenin neredeyse mümkün olmadığını yazar. Tava sulama genellikle sık ekilen bitkilerde (yonca, hububat, çeltik) uygulanır; karık sulama pamuk, mısır gibi sıra bitkilerinde ve meyve bahçelerinde kullanılır.

Basınçlı sulamada su, bir enerjiyle ya da kendi cazibesiyle oluşan basınç altında verilir. Damla sulamada su filtreden geçirilip damlalar halinde toprak yüzeyine ya da kök bölgesine verilir. Yağmurlamada su basınçla kapalı boru sistemiyle tarlaya iletilir ve yağmurlayıcılarla atmosfere püskürtülür. Broşüre göre yağmurlama, yüzey sulamanın uygun olmadığı durumlarda (arazi topoğrafyası gibi) başarıyla uygulanabilir ve toprağın su alma hızı düşük ağır bünyeli topraklarda bile kullanılabilir; yalnız uygun yağmurlayıcı ve işletme basıncı seçilmelidir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü · Sulama Sistemleri broşürü (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SulamaSistemleri-AlperBAYDAR.pdf

Sistemin parçaları ve alırken bakılacaklar

Damla sulama sistemi damlatıcılar, lateraller, ana boru ve yan borular, denetim birimi ve pompadan oluşur. Denetim birimi vanalar, filtreler, manometreler, gübreleme (fertigasyon) ekipmanı ve geri akış önleme vanası gibi alt birimleri içerir. Yalova enstitüsünün broşürü aynı öğeleri su kaynağı, pompa birimi, kontrol birimi (filtreler, vanalar, su sayacı, gübre tankları), ana boru hattı, yan boru hattı, lateraller ve damlatıcılar diye sayar.

En önemli sorun damlatıcıların tıkanmasıdır. Broşür tıkanmaya en çok kum parçacıklarının, organik ve inorganik maddelerin ve kimyasal maddelerin yol açtığını, bu yüzden çok iyi süzme gerektiğini yazar. Alata broşürü filtre seçimini su kaynağına bağlar: yeraltı su kaynaklarında hidrosiklon, seperatör ve disk filtreler; yerüstü su kaynaklarında kum-çakıl filtre ile disk ve elek filtre kombinasyonları kullanılır. Yani aynı sistem kuyu suyuyla da gölet suyuyla da aynı filtreyle çalışmaz.

Damlatıcılar, basıncı içindeki membranla sabit tutabilen ve tutamayan tipte, farklı laterallerle üretilir. Broşür damla sulamanın ilk yatırım maliyetinin diğer yöntemlere göre yüksek olduğunu, doğru projeyle daha çok verim artışı sağladığını ve damlatıcı tıkanmasını önlemek için denetim biriminde uygun filtrasyon ve işletme bakımının şart olduğunu yazar.

Yağmurlamanın öğeleri su kaynağı ve pompa birimi, ana boru ve lateraller, bağlantı parçaları ve yağmurlayıcılardır. Boruların ve yağmurlayıcıların elle taşınarak yer değiştirdiği yöntem yaygındır; son yıllarda yerleşik ve sürekli hareketli sistemler, merkez pivot ve doğrusal yağmurlama büyük alanlarda kullanılmaktadır.

Alırken bu ekipmanı bir proje üzerinden isteyin: su kaynağı debisi ve basıncı, parsel şekli, bitki sıra aralığı ve toprak cinsi satıcıya yazılı verilmelidir. Elektrik kullanıyorsanız not edin: Tarımsal Sulama Sektör Politika Belgesi, sondaj kuyularından dalgıç pompayla suyu çıkarıp basınçlandırmak için harcanan elektriğin sulama birliklerinin ve çiftçilerin en önemli gideri olduğunu yazar.

• Su kaynağı kuyu mu, gölet mi, kanal mı? Filtre buna göre seçilir.
• Pompa debisi ve basıncı tarlanın ihtiyacıyla uyuşuyor mu?
• Filtre, vana, manometre, geri akış önleme ve gübreleme düzeneği teklifte var mı?
• Damlatıcı tipi: basıncı sabit tutan mı, tutmayan mı?
• Proje, parçaların listesi ve işletme bakımı yazılı verildi mi?
• Güneş enerjili çalışacaksa, enerji sisteminin de projede olması gerekir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü · Sulama Sistemleri broşürü (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SulamaSistemleri-AlperBAYDAR.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) · Damlama Sulama Yöntemi çiftçi broşürü · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/yalovabahce/Belgeler/brosurler/DamlaSulamaYontemi.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı, TAGEM · Tarımsal Sulama Sektör Politika Belgesi 2021-2025 (bölüm 2.3: yatırım, mekanizasyon, modernizasyon ve destekler) · https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM/Belgeler/yayin/Tar%C4%B1msal%20Sulama%20SPB_2021-2025.pdf

Hangi yöntem ne kadar su tutar?

Tarımsal Sulama Sektör Politika Belgesi 2021-2025, geleneksel yüzey sulama yöntemlerinde sulama etkinliğinin yaklaşık yüzde 40 olduğunu; modern sulama teknolojileriyle yağmurlamada bu oranın yüzde 70'e, damla sulamada yüzde 90'a çıkarılabildiğini yazar (belgenin dayandığı çalışma 2010 tarihlidir). Aynı belge, su kaybının yüzey sulamada yüzde 35 ile yüzde 60 arasında olduğunu, yağmurlama ve damla sulamada yüzde 5 ile yüzde 25 arasında kaldığını yazar. Bu oranlar ortalama değerlerdir; kendi tarlanızda sonuç toprağa, projeye ve işletmeye göre değişir.

Yalova enstitüsünün broşürü damla sulamanın avantajlarını şöyle sıralar: toprak üstü organlar ıslanmadığı için hastalık ve zararlıların gelişmesi önlenir, yabancı ot kontrolü kolaylaşır, yalnız belirli bir bölüm ıslandığı için su ihtiyacı azalır, gübre etkinliği yükselir ve yüksek eğimli, dalgalı, kumlu ya da taşlı arazide kullanılabilir.

Dezavantajlar da vardır: damlatıcı tıkanması, suyun içindeki tuzun ıslak şeridin kenarına itilip orada birikmesi ve bu tuzları aşağı yıkamak için ek yağmurlama ya da yüzey sulama gerekebilmesi, ayrıca kök bölgesinin sınırlı ıslatılması. Broşür, sık aralıkla ve az su verildiği için bitkinin kök sisteminin sınırlı bölgede kalabileceğini de yazar.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, TAGEM · Tarımsal Sulama Sektör Politika Belgesi 2021-2025 (bölüm 2.3: yatırım, mekanizasyon, modernizasyon ve destekler) · https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM/Belgeler/yayin/Tar%C4%B1msal%20Sulama%20SPB_2021-2025.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) · Damlama Sulama Yöntemi çiftçi broşürü · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/yalovabahce/Belgeler/brosurler/DamlaSulamaYontemi.pdf

Sulama destekleri: kime, hangi yoldan?

Tarımsal Sulama Sektör Politika Belgesi, Bakanlığın modern basınçlı bireysel sulama sistemleri için hibe desteği ve Ziraat Bankası ile Tarım Kredi Kooperatiflerince düşük faizli yatırım ve işletme kredisi verildiğini yazar. Belge, bu sistemlerin 2006'dan sonra Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı kapsamında hızla yaygınlaştığını anlatır. Güneş enerjili tarımsal sulama sistemlerinin yaygınlaşması için 2021'de bireysel sulama hibesinde güneş enerjisi sistemi maliyeti oranının artırıldığı da belgede yazılıdır.

Muş İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün 2025 duyurusuna göre bireysel sulama desteği Tebliğ No 2021/7 kapsamında yürütülmüş ve duyuru 2025'in 20. etabıdır. Desteklenen yatırımlar arasında tarla içi damla, tarla içi yağmurlama ve mikro yağmurlama, tarla içi yüzey altı damla, lineer ya da merkez pivot, tamburlu sulama, güneş enerjili sulama sistemi, tarımsal sulama amaçlı güneş enerji sistemleri ve akıllı sulama sistemleri sayılır. Başvuru sahipleri gerçek kişiler, tüzel kişiler, sulama kooperatifleri ve tarımsal amaçlı kooperatiflerdir. Başvuru dosyası tek nüsha olarak il müdürlüğünün proje yürütme birimine elden teslim edilir.

Tebliğin 2021/7 sayılı metni 31 Aralık 2025'e kadar uygulama kapsamını yazar. Arama özetlerinde 2026'da yeni bir sulama tebliği yayımlandığı görüldü, ama bu metin açılmadı; bu yüzden yeni dönemin şartlarını yazmıyoruz. Güncel tebliği, başvuru tarihlerini ve uygulama rehberini il tarım ve orman müdürlüğünüzden teyit edin. Bu rehber destek tutarını ya da oranını yazmaz.

Duyuru su kaynağı belgesinin, arazi şartının ya da kuyu belgesinin gerekip gerekmediğini yazmıyor. Başvuru öncesinde tebliğ ve uygulama rehberinden ya da il müdürlüğünden mutlaka teyit edin; kuyuyla sulayacaksanız belge konusu aşağıdadır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, TAGEM · Tarımsal Sulama Sektör Politika Belgesi 2021-2025 (bölüm 2.3: yatırım, mekanizasyon, modernizasyon ve destekler) · https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM/Belgeler/yayin/Tar%C4%B1msal%20Sulama%20SPB_2021-2025.pdf · Muş İl Tarım ve Orman Müdürlüğü · Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi başvuruları başladı (2025, 20. etap duyurusu) · https://mus.tarimorman.gov.tr/Duyuru/327/Kirsal-Kalkinma-Destekleri-Kapsaminda-Bireysel-Sulama-Sistemlerinin-Desteklenmesi-Basvurulari-Basladi

Kuyu ve su kullanım izni: ayrı bir belge

167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun, yeraltı sularını devletin hüküm ve tasarrufu altında sayar; bu suların araştırılması, kullanılması, korunması ve tescili kanuna bağlıdır. Faydalı kullanımlar arasında zirai sulama da yazılıdır. Yani kuyu suyuyla sulayacaksanız, kendi arazinizde de olsa kuralları bilmeniz gerekir.

Kanunun 8. maddesine göre su temini amacıyla, derinliği DSİ tarafından belirlenip ilan edilen haddi aşan her türlü çukur, sondaj ve kuyu (el ile açılan kuyular hariç) için Devlet Su İşleri'nden belge alınması zorunludur. Yeraltı suyu aranması için bir yıl süreli arama belgesi verilir (md. 9). Arama belgesine dayanarak arazisinde yeraltı suyu bulan kişi suyu kullanabilir ama bir ay içinde DSİ'ye başvurarak kullanma belgesi alır (md. 10). Ölçüm sistemleri kurulmadan kullanma belgesi verilemez. Kullanma belgesi olan kişi kuyuyu kendiliğinden ıslah ve tadil edemez; bunun için ayrı belge gerekir (md. 11).

Belge başvurusu DSİ teşkilatına yapılır; başvurana bir ay içinde belge verilir ya da reddedilir (md. 13). İlan edilmiş yeraltı suyu işletme alanları dışında arazi sahibi, arazisinde yeraltı suyu aramak ve bulduğu suyun kendi faydalı ihtiyaçlarına yetecek miktarını kullanmak hakkına sahiptir, ama işin 8. madde kapsamına girmesi hâlinde belge alınması zorunludur (md. 5). Belge almadan 8. maddedeki işi yapanlara idari para cezası verilir; DSİ bir mahzur görmezse sahibine belge verilir, aksi hâlde kuyu kapatılır ve masrafı kuyuyu açtırandan alınır (md. 18). Güncel ceza tutarı için kanunun yürürlükteki metnine bakın.

Bu belgeler ile destek başvurusu birbirinden ayrı işlemlerdir: sulama desteği makine ve sistem alımı içindir; kuyu ve su kullanım izni suyun kendisine ilişkindir. Dere, gölet ya da sulama kanalı suyu için ise bu kanun geçerli değildir (kanun yalnız yeraltı sularını kapsar); yüzey suyu kullanımı için DSİ bölge müdürlüğüne ya da bağlı olduğunuz sulama birliğine sorun.

Kaynak: Mevzuat Bilgi Sistemi · Yeraltı Suları Hakkında Kanun, 167 sayılı (md. 1, 5, 8, 9, 10, 11, 13, 18) · https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.4.167.pdf

Sık sorulan sorular