Propolis Özütü (Ekstrakt)

Propolis özütü, ham propolisin çeşitli çözücülerle ekstraksiyonuyla elde edilen sıvı, konsantre ya da toz biçimli işlenmiş üründür. Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği bu ürüne "propolis" adını verir ve tek başına yalnız takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilebileceğini yazar. Ham propolis ise doğrudan son tüketiciye sunulamaz. Bu rehber özütün tebliğdeki yerini, takviye edici gıda zincirini, etiket ve beyan sınırını ve ticari takdimi anlatır.

Özüt nedir? Ham propolisten farkı

Arı Ürünleri Tebliği (2024/6) md. 4, iki ayrı tanım verir. Ham propolis, bal arılarının bitkilerin gövde, yaprak ve tomurcuk gibi kısımlarından topladığı reçinemsi maddeleri balmumu ve kendi enzimleriyle karıştırarak oluşturdukları işlenmemiş üründür. Propolis ise ham propolisin çeşitli çözücülerle ekstraksiyonuyla elde edilen ve propolise özgü yaygın biyoaktif bileşenleri içeren sıvı, konsantre ya da toz formdaki işlenmiş ürünlerdir. Bu rehberin konusu ikinci tanımdaki üründür: özüt.

Tebliğdeki "çözücü" ifadesi önemli bir kapı açar: hangi çözücünün kullanıldığı, ürünün etiketinde, güvenlik değerlendirmesinde ve alerjen bildiriminde görünmesi gereken bir bilgidir. Alkol, glikol ya da su gibi farklı çözücülerle yapılan özütlerin ürün bilgisi ayrı ayrı yazılır; aynı hammaddeden çıkan iki özüt ayrı ürün sayılabilir.

Propolis özütü, ham propolisin satış pazarından farklı bir iş koludur. Ham propolis arıcının kovandan kazıdığı üründür ve propolis pazarında anlatılır; özüt ise bir işleme tesisinde yapılan üründür. Bu fark, kayıt ve onay şartlarında kendini gösterir: çözücüyle çalışan işletme gıda işletmesi olarak kayıtlı ya da onaylı olmalıdır.

Hammadde ve işleme: neye dikkat edilir?

Özüt, ham propolisten yapılır; ham propolisin kalitesi özütün kalitesini belirler. Arıcılık Yönetmeliği propolisi arı ürünleri arasında sayar ve arı ürünlerinin yurt içi denetimini il ve ilçe müdürlüklerine verir (md. 4/ç, md. 31). Hammadde olan ham propolisin çevre bulaşanlardan temiz bölgede üretilmiş olması gerekir; zirai mücadele yapılan alanlara yakın arılıklarda propolis kalıntı taşıyabilir. Arıcılık Yönetmeliği ilaçlama için on gün önce bildirim ve yedi gün önce arıcılara duyuru kuralını koyar (md. 30).

Tebliğ ham propolis ve propolisin Ek-2'de belirlenmiş hükümleri sağlamasını ister (md. 5/b). Ek-2 görüntü dosyası olduğundan bu rehberde okunamamıştır; bu yüzden özüt için sayısal ölçü (ör. kuru madde, bileşen oranı) yazılmaz. Üretici Ek-2'yi tebliğin kendisinden okumalı ve özüt partisini akredite laboratuvardan geçirmelidir.

Çözücü ile çalışmak gıda işletmesi olarak hijyen ve güvenlik şartı doğurur. Tebliğ md. 11, Gıda Hijyeni Yönetmeliği ile Mikrobiyolojik Kriterler Yönetmeliği'ne atıf yapar. Bulaşanlar için Bulaşanlar Yönetmeliği (md. 8), pestisit kalıntıları için Pestisit Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (md. 9) ve veteriner ilaç kalıntıları için ilgili yönetmelik (md. 10) uygulanır. Katkı maddesi kullanılacaksa Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği geçerlidir (md. 6); aroma verici ve aroma verme özelliği taşıyan gıda bileşenleri kullanılmaz (md. 7).

Üretimde kayıt tutmak isteyen işletme için parti defteri şunları içermelidir: hammadde propolisin geldiği arılık ve arıcı kaydı, hasat tarihi, kullanılan çözücü ve oranı, işleme tarihi, partinin analiz raporu ve ambalaj numarası. Bu kayıt, kalıntı sorusuna ve geri çağırmaya cevap verir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 25 Nisan 2024 tarihli ve 32527 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği (Tebliğ No: 2024/6) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/04/20240425-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 5 Kasım 2023 tarihli ve 32360 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği (Arı Ürünleri Tebliği md. 8 buna atıf yapar) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği (Bal Tebliği md. 11 ve Arı Ürünleri Tebliği md. 11 buna atıf yapar)

Kalite ve güvenlik: neye bakılır?

Özütün kalite belgeleri üç gruptur: bileşim (Ek-2 hükümlerine uygunluk), güvenlik (bulaşanlar, pestisit ve veteriner ilaç kalıntıları) ve mikrobiyolojik uygunluk. Her biri akredite laboratuvar raporuyla gösterilir ve partiyle eşleşir. Rapor yoksa özüt satışa çıkarılmaz.

Çözücü kalıntısı ayrıca değerlendirilir. Çözücüye bağlı olarak özütte kalan miktar etikette ve ürün bilgisinde görünür; alkollü özütler alkol içerdiğini belirtmelidir. Propolis ve arı salgılarına duyarlı kişiler için etiket uyarısı, etiketleme yönetmeliği ve takviye edici gıda yönetmeliği çerçevesinde değerlendirilir; bu uyarıyı ürün bilgisine yazmak sorumlu satıcının işidir.

Duyusal özellik açısından özüt renkli, kokulu ve reçine tadında olabilir; bunlar çözücüye ve hammaddeye göre değişir. Tebliğ sayısal duyusal ölçü vermez. Satıcı bu özellikleri "ürünün görünümü ve kokusu" olarak yazabilir, ama bunları etki ile ilişkilendiremez.

Mevzuat: takviye edici gıda zorunluluğu ve sağlık beyanı yasağı

Tebliğ md. 12/2: Propolis tek başına sadece takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilir. Md. 12/3: Ham propolis doğrudan son tüketiciye arz edilemez. Bu iki hüküm özüt satışını belirler. Özüt gıda olarak ya da kozmetik gibi başka bir kategoride değil, takviye edici gıda olarak satılır; takviye edici gıda olarak satan işletme Takviye Edici Gıdaların İthalatı, Üretimi, İşlenmesi ve Piyasaya Arzına İlişkin Yönetmelik'in (RG 2.5.2013, sayı 28635) bildirim, etiketleme ve diğer şartlarına uymak zorundadır (tebliğ md. 13/2).

Sağlık beyanı konusunda tebliğ md. 14 ürünlerin Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik'e (RG 20.4.2023, sayı 32169) uygun olmasını ister. Bu çerçevede propolis özütü ilanında, etiketinde ve görselinde hastalık adı içeren, sağlığa etki ya da hastalıkla ilişki kuran hiçbir ifade yazılmaz. Yönetmelikte propolis özütü için izin verilmiş bir sağlık beyanı bulunmuyorsa hiçbir beyan kullanılamaz.

Tebliğin kapsamı, Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği'ndeki uygulamalarda kullanılacak ürünleri kapsamaz (md. 2/2). Bu, bir işletmenin özütü "tıbbi uygulama ürünü" gibi sunmasının bu tebliğle meşrulaşmadığı, ayrı bir mevzuata bağlı olduğu anlamına gelir; bu rehber o alana girmez. Özüt kozmetik, ilaç ya da veteriner ürünü olarak pazarlanacaksa ayrı mevzuat ve izin gerekir ve bu rehberin konusu dışındadır.

Hukuki risk notu: propolis özütünün sağlık beyanı, çözücü, alerjen ve kategori sınırı hassas bir alandır. Bu rehber genel hukuki çerçeveyi anlatır; ürün etiketi ve ilan metni yayımlanmadan önce hukuk analizinden geçirilmelidir. Aykırılıkta 5996 sayılı Kanun yaptırımı uygulanır (md. 17).

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 25 Nisan 2024 tarihli ve 32527 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği (Tebliğ No: 2024/6) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/04/20240425-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 2 Mayıs 2013 tarihli ve 28635 sayılı sayı · Takviye Edici Gıdaların İthalatı, Üretimi, İşlenmesi ve Piyasaya Arzına İlişkin Yönetmelik (Arı Ürünleri Tebliği md. 13 buna atıf yapar) · T.C. Resmî Gazete · 20 Nisan 2023 tarihli ve 32169 sayılı sayı · Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik (Arı Ürünleri Tebliği md. 14 buna atıf yapar) · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Bal Tebliği md. 13 ve Arı Ürünleri Tebliği md. 13 buna atıf yapar)

Ticaret: takdim, ambalaj, kayıt

Propolis özütü şişe, damlalıklı şişe, sprey ve toz ya da kapsül biçiminde sunulur. Ambalaj gıda ile temasa uygun malzemeden olmalıdır (Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği, md. 12). Koyu renkli cam şişe ışığa duyarlı ürünlerde tercih edilir, ama bu bir tebliğ zorunluluğu değildir.

Satış kanalı takviye edici gıda zinciridir: eczane dışı bitkisel ürün dükkânları, arı ürünleri paketçileri ve doğrudan tüketici. Satış yapacak işletme gıda işletmesi kayıt ve onay şartlarını, takviye edici gıda bildirimini ve etiket şartlarını sağlamadan özüt satamaz. Küçük arıcının kendi mutfağında yaptığı özüt satış için uygun değildir.

İlanda ürünün adı ("propolis özütü, takviye edici gıda"), çözücü cinsi, net miktar, parti numarası, son tüketim tarihi, işletme onay numarası ve analiz raporu bulunmalıdır. Sağlık anlatımı ve kullanım amacı yazılmaz. Fiyatı satıcı belirler.

Sık sorulan sorular

Propolis özütü ile ham propolis arasındaki fark nedir?

Ham propolis arıların topladığı reçinemsi maddelerin balmumu ve enzimlerle karışımı işlenmemiş üründür. Propolis (özüt) ise ham propolisin çözücülerle ekstraksiyonuyla elde edilen sıvı, konsantre ya da toz üründür (Arı Ürünleri Tebliği md. 4).

Propolis özütü gıda olarak satılabilir mi?

Tebliğ md. 12/2 propolisin tek başına sadece takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilebileceğini söyler. Yani özüt takviye edici gıda kurallarına göre satılır.

Ham propolis doğrudan tüketiciye satılabilir mi?

Hayır. Tebliğ md. 12/3 ham propolisin doğrudan son tüketiciye arz edilemeyeceğini söyler. Ham propolis işlenmek üzere işletmeye satılır.

Propolis özütü etiketine ne yazılabilir?

Ürünün adı, çözücü, net miktar, bileşen listesi, parti ve son tüketim tarihi, işletme bilgisi, saklama koşulu ve takviye edici gıda olduğu. Sağlık beyanı, hastalık adı ve sağlığa etki ifadeleri yazılmaz; izin verilmiş beyan yoksa hiçbir beyan kullanılamaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 20 Nisan 2023 tarihli ve 32169 sayılı sayı · Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik (Arı Ürünleri Tebliği md. 14 buna atıf yapar)

Propolis özütü satmak için hangi belgeler gerekir?

Gıda işletmesi olarak kayıt ve onay, takviye edici gıda yönetmeliğinin bildirim şartları, Ek-2 hükümlerine uygunluğu gösteren akredite laboratuvar raporu, Arıcılık Kayıt Sistemi kaydı (hammaddeyi kendi arılıktan alıyorsanız) ve hammadde izlenebilirlik kaydı.

Evde yapılan propolis özütü satılabilir mi?

Hayır, kayıt ve onay şartlarını sağlamayan evde yapım özüt takviye edici gıda olarak satışa sunulamaz. Hammadde ham propolis ise işlenmek üzere kayıtlı bir işletmeye satılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Mayıs 2013 tarihli ve 28635 sayılı sayı · Takviye Edici Gıdaların İthalatı, Üretimi, İşlenmesi ve Piyasaya Arzına İlişkin Yönetmelik (Arı Ürünleri Tebliği md. 13 buna atıf yapar)

Propolis özütü nerede saklanır?

Saklama koşulu ürünün etiketinde yazılır; tebliğ özüt için ayrı sıcaklık şartı koymaz ve taşıma ile depolamada Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği md. 10 uygulanır (md. 15/1). Işıktan korunan, serin, kapalı kapta saklamak genel uygulamadır.