Organik Bal

Organik bal, kovanın yeri, arının beslenmesi, kovanın malzemesi ve hastalık kayıtlarına kadar Organik Tarım Yönetmeliği'ndeki arıcılık kurallarına göre üretilen ve yetkilendirilmiş bir kuruluşça sertifikalanan baldır. "Organik" sözü bir duyusal özellik değil, bir belge ve kayıt düzenidir. Bu rehber organik arıcılığın temel kurallarını, geçiş sürecini, sertifika ve ürün sertifikası zincirini ve satışta nelerin yazılabileceğini anlatır.

Organik bal nedir? Hangi kurallara bağlıdır?

Organik bal, Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (RG 18.08.2010, sayı 27676) hükümlerine göre üretilen ve yetkilendirilmiş kuruluşça sertifikalandırılan baldır. Yönetmelik 5262 sayılı Organik Tarım Kanunu'na dayanır. Organik üretimin her aşaması kayıt altına alınır ve izlenebilirlik sağlanır (md. 5/ç). Üretici, yetkilendirilmiş kontrol ve sertifikasyon kuruluşuyla sözleşme yapar; sözleşmesiz organik üretim olmaz.

Organik bal, tebliğ düzeyinde başka bir bal türü değildir. Bal Tebliği (2020/7) balı kaynağına ve sunuluşuna göre sınıflar; organik, bu sınıflamanın dışında ek bir üretim ve belge katmanıdır. Yani organik bal aynı zamanda çiçek balı, çam balı ya da başka bir tür olabilir ve Bal Tebliği'nin bütün şartlarını da sağlamak zorundadır.

Yönetmelik arıları organik tarım faaliyetinin kapsamına açıkça alır: organik tarım faaliyeti yapılan alanlar, hayvanlar, arılar ve su ürünleri geçiş sürecine alınır (md. 7). Organik arı yetiştiriciliği kuralları md. 22'de ayrıca toplanmıştır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 18 Ağustos 2010 tarihli ve 27676 sayılı sayı · Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (5262 sayılı Organik Tarım Kanunu'na dayanır; md. 7, 22, 32, 37) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/08/20100818-4.htm · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Üretim: kovan, besleme, çevre

Organik Tarım Yönetmeliği md. 22, organik arıcılığın kurallarını sayar. Irk seçiminde arıların yerel koşullara uyumu, dayanıklılığı ve hastalık direnci gözetilir; Apis mellifera türünün ırkları ve yerel ekotipler tercih edilir. Kapasite artırımı koloni bölme ya da organik arıcılık yapan işletmelerden oğul ve kovan alma yoluyla yapılır; organik kurallara göre üretmeyen arıcıdan alınan oğul bir yıllık geçiş sürecine alınır.

Beslenme konusunda yönetmelik şunu söyler: ilkbaharda koloni beslenmesinde organik bal kullanılır; kovanlar zor iklim koşullarında tehlikedeyse besleme yalnız son bal hasadı ile bir sonraki nektar akışından önceki 15 günlük dönem arasında yapılabilir ve organik bal, organik şeker şurubu ya da organik şeker kullanılır. Üretim sezonu sonunda arıların kışı geçirebilmesi için kovanda yeterli bal ve polen bırakılır.

Kovanın yeri ve malzemesi de belirlidir. Üretim bölgesinin 3 km yarıçapı içindeki nektar ve polen kaynakları organik ürünlerden, doğal bitki örtüsünden ya da arıcılık ürünlerinin organik niteliğini etkilemeyecek bitki örtüsünden oluşur; aynı üretici bu yarıçapta hem organik hem konvansiyonel arıcılık yapamaz. Kovanlar kent merkezleri, otoyollar, sanayi bölgeleri, atık merkezleri ve atık yakma merkezleri gibi kirlenme kaynaklarından uzak olmalıdır. Kovanlar doğal malzemeden yapılır, kimyasal boyayla boyanmaz, propolis, balmumu ve bitki yağları gibi doğal ürünlerle kaplanır.

Kovan yönetimi kuralları da vardır: hasat sırasında peteklerdeki arılar yok edilemez, bal süzmek için kuluçka peteği kullanılamaz, ana arının kanatlarını kesmek yasaktır, bal hasadında kimyasal sentetik sinek kovucu madde kullanılamaz. Yeni çerçeve için balmumu organik üretim yapan birimlerden sağlanır. Geçiş sürecinde var olan balmumu organik arıcılıktan gelen balmumuyla değiştirilir.

Geçiş süreci, kayıt ve kalıntı

Organik arıcılıkta geçiş süreci bir yıldır; arıcılık ürünleri yönetmelik hükümlerinin asgari bir yıl uygulanması kaydıyla organik ürün olarak pazarlanabilir (md. 22/1/g). Geçiş sürecinde bulunan hayvanlardan elde edilen ürünlerin reklam ve etiketlerinde organik tarımı çağrıştıran ifade kullanılamaz (md. 7). Yani geçiş yılındaki bal "organik" diye satılamaz ve organik görüntüsü veren ifadeler de kullanılmaz.

Hastalık ve zararlı kontrolünde veteriner tıbbi ürünü uygulandığında ürünün tipi, konulan teşhis, uygulama şekli, süre ve ilacın kalıntı arınma süresi kaydedilir ve ürün organik pazarlanmadan önce yetkilendirilmiş kuruluşa bilgi verilir. Koruyucu önlemler ve uygulamalar hasat, işleme ve depolama sırasında da kaydedilir. Ballıkların kaldırılması ve bal süzme faaliyetleri kovan koloni kartına yazılır.

Organik bal Bal Tebliği'nin tüm şartlarını da karşılar: katkı maddesi yok, aroma yok, doğal enzimleri bozan ısıtma yok (md. 5-7). Kalıntı konusunda Bal Tebliği md. 9 ve 10 pestisit ve veteriner ilaç kalıntı limitlerine atıf yapar. Organik belge bu limitlerin yerine geçmez; ek bir katmandır.

Sertifika zinciri ve satış kuralları

Sertifikasyon, işletmenin ilk kontrolünden sonra uygun görülürse yetkilendirilmiş kuruluşça verilir; müteşebbis sertifikası ve ürün sertifikası ayrı belgelerdir (md. 37). Organik ürünler, yönetmelikte tarif edilen ürün sertifikasına sahip olmak koşuluyla organik ürün olarak pazarlanır; işlenmemiş ürünlerde toptan ürün sertifikası verilir ve her satışta satış miktarı sertifika suretine derkenar düşülür, bu miktar 7 gün içinde yetkilendirilmiş kuruluşa bildirilir (md. 32).

Pazarlamada organik ürün, organik olduğu açıkça belirtilerek satılır ve konvansiyonel ürünle karışmaması satıcının yükümlülüğündedir. Perakende satışlarda yeniden ürün sertifikası düzenlenmez; ürüne mevcut ürün sertifikasının onaylı fotokopisi, fatura ve sevk irsaliyesi eşlik eder. İthal edilen ürün yurt içinde organik pazarlanacaksa yeniden sertifikalandırılır.

Organik tarım yapan müteşebbis ve sertifika bilgileri Organik Tarım Bilgi Sistemi'nde (OTBİS) yer alır. Bu sistem Bakanlığın veri tabanıdır; alıcı sertifika sahibini oradan sorgulayabilir. Organik arıcılık yapan yetiştiriciye destek ödemesi de yıllık destekleme tebliğleriyle ayrıca düzenlenir; destek koşulları bu rehberin konusu değildir.

Arıcılık tarafındaki zorunluluklar değişmez: işletme kaydı, kovan plakası, konaklama belgesi ve nakil belgesi Arıcılık Yönetmeliği'ne göre alınır. Kovanlar bulundukları yerden başka yere yetkilendirilmiş kuruluşun bilgisi dahilinde taşınır. Etikette 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı yer alır. Gümrük pozisyonu 0409'dur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 18 Ağustos 2010 tarihli ve 27676 sayılı sayı · Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (5262 sayılı Organik Tarım Kanunu'na dayanır; md. 7, 22, 32, 37) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/08/20100818-4.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Ticaret: belge ve izlenebilirlik

Organik balın alıcısı, belgeyi sormadan almaz. Satıcı ilanda sertifika kuruluşunun adını, ürün sertifikası numarasını ve tarihini, geçerlilik süresini, hasat yılı ve ilçeyi yazmalıdır. Sertifika yoksa "organik" sözcüğü ilandan çıkar; "doğal" gibi organik çağrışımlı ifadeleri geçiş yılındaki balda kullanmamak da gerekir.

İzlenebilirlik her partide kayıtla sağlanır: kovan koloni kartı, hasat tarihi, süzme kaydı, tank ve teneke numaraları ve ürün sertifikasındaki parti miktarı birbirini tutmalıdır. Organik partiyi konvansiyonel balla aynı tankta tutmayın; yönetmelik organik ürünün konvansiyonel ürünle karışmamasını satıcıya yükler.

Saklama Bal Tebliği md. 14'e göredir: temiz, kuru, kokusuz yerde, güneşten uzakta ve 25 °C altında. Ambalaj gıda ile temasa uygun olmalıdır. İhracatta alıcı ülke kendi organik tanıma koşullarını sorar; bu konuda Bakanlığın ilgili birimine başvurulur (md. 32).

Sık sorulan sorular

Organik bal ile doğal bal aynı şey midir?

Hayır. Tebliğe göre her bal doğal üründür ve hiçbir şey katılamaz. Organik bal ise ayrıca Organik Tarım Yönetmeliği'ne göre üretilip yetkilendirilmiş kuruluşça sertifikalanan baldır. "Organik" sertifika gerektirir, "doğal" gerektirmez.

Organik arıcılığa geçiş ne kadar sürer?

Organik arıcılıkta geçiş süreci bir yıldır. Yönetmelik hükümlerinin asgari bir yıl uygulanması kaydıyla arıcılık ürünleri organik ürün olarak pazarlanabilir. Geçiş sürecindeki üründe organik tarımı çağrıştıran ifade kullanılamaz.

Organik bal için kovanlar nasıl olmalı?

Kovanlar çevreye ve ürüne risk getirmeyen doğal malzemeden yapılır, kimyasal boyayla boyanmaz, propolis, balmumu ve bitki yağlarıyla kaplanır. Üretim bölgesinin 3 km yarıçapındaki nektar ve polen kaynakları organik ya da doğal olmalıdır.

Organik arıya şekerli şurup verilebilir mi?

Yalnız zor iklim koşullarında kovan tehlikedeyse, son bal hasadı ile bir sonraki nektar akışından önceki 15 günlük dönem arasında, organik bal, organik şeker şurubu ya da organik şekerle ve kayda geçirilerek.

Organik bal satmak için hangi belge gerekir?

Müteşebbis sertifikası ve ürün sertifikası, Arıcılık Kayıt Sistemi kaydı, TÜRKVET işletme numarası, kovan plakaları ve konaklama belgesi. İşlenmemiş ürünün her satışında satış miktarı ürün sertifikası suretine işlenir ve 7 gün içinde kuruluşa bildirilir.

Organik balı kimler sertifikalandırır?

Tarım ve Orman Bakanlığından yetki almış kontrol ve sertifikasyon kuruluşları. Kuruluşun yetkisi başka bir kurum ya da kuruluşa devredilemez. Sertifika bilgileri Bakanlığın OTBİS veri tabanında tutulur.

Organik bal bebeğe verilir mi?

Hayır. Organik sertifikası olması bu kuralı değiştirmez: Bal Tebliği md. 13/a her bal etiketinde 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi ifadesini ister.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm