Meşe Balı

Meşe balı çiçek nektarından değil, meşe ağacının tatlı salgısından yapılan bir salgı balıdır. Rengi koyu, tadı pekmeze yakındır. Bu rehber Bal Tebliği'ndeki salgı balı tanımını, Kırklareli ve Çanakkale meşe balı tescil belgelerindeki salgı akışı, hasat ve kalite ölçülerini ve alım satımda dikkat edilecek noktaları anlatır.

Meşe balı nedir? Çiçek balından farkı

Bal Tebliği (2020/7) balı kaynağına göre ikiye ayırır: nektardan elde edilen çiçek balı ve bitkilerin canlı kısımlarının salgılarından ya da bitki emici böceklerin salgılarından elde edilen salgı balı. Meşe balı bu ikinci grupta yer alır. Tebliğ yalnız çam balı için ayrı bir madde açmıştır; meşe balı ise genel salgı balı tanımının içinde kalır ve etikette "salgı balı" adıyla satılır, istenirse yanına meşe adı eklenebilir.

Kırklareli Meşe Balı tescil belgesi, kaynağın ekstra floral olduğunu anlatır: Quercus frainetto ve Quercus robur gibi meşe türlerinin meyvelerinde salgı tüycükleri bulunur, ağacın özsuyu bu tüycüklerle dışarı çıkar ve bal arıları bu tatlı salgıyı toplar. Yani arı çiçek aramaz; ağacın üzerindeki damlayı toplar. Bu yüzden meşe balında baskın bir çiçek poleni bulunmaz, tür kimliğini polenden çok kimyasal değerler ve renk belirler.

Çanakkale'de de aynı ürün tescillidir. Her iki belge de meşe balını yerel ormana bağlı, yılın belli kısa döneminde alınan bir ürün olarak tarif eder. Bu özellik meşe balını her yıl aynı miktarda üretilemeyen, mevsime bağlı bir ürün yapar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 674 · Kırklareli Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a6126d4b-d37f-46a6-8080-c7602a142f3c.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1856 · Çanakkale Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/58f3cb34-81d3-403c-b9fd-628005bc8f3d.pdf

Salgı akışı ve hasat: yılın en sıcak haftaları

Kırklareli belgesine göre meşe balı temmuz-ağustos aylarında üretilir. Salgı, ancak hava 30 °C'nin üzerinde ve geceler ılıman olduğunda oluşur; akış bazen bir hafta, bazen iki hafta sürer. Rüzgârlı ve yağmurlu mevsimlerde salgı azalır ya da tamamen kaybolur. Bu nedenle bir yıl bol meşe balı alınırken ertesi yıl hiç alınamayabilir; alıcıya söz verirken miktarı hasada bağlamak doğrudur.

Saf meşe balı toplamak isteyen arıcı, salgı başlamadan önce üst çerçevelerde çiçek balı birikmesine izin vermez. Kırklareli belgesi, haziran ayından sonra kolonilerin meşe balı için hazırlandığını yazar. Çanakkale belgesi ise daha ayrıntılıdır: kovanlara bal toplama alanına getirilmeden bir ay önce kapalı yavrulu petekler üretim kovanlarına verilir ve açık larvalı petekler başka kovanlara aktarılır; böylece tarlacı arı sayısı yükselir. Ballık bölümüne ana arı çıkmasın diye ana arı ızgarası kullanılır ve kovandaki arı sayısının yaklaşık 80.000 olmasına özen gösterilir.

Hasat, peteklerin üçte ikisi sırlandığında yapılır. Çanakkale belgesinde petekler sabahtan öğlene kadar alınır, süzülen petekler ikindi üzeri kovana geri verilir. Kırklareli'nde hasat ağustos sonu ve eylül başında yapılır ve kovanlarda arılara yetecek kadar kışlık bal bırakılır. Çanakkale belgesi sonbaharda poyraz almayan güney yamaçlarda kışlatmayı, aralık sonu ocak başında varroaya karşı oksalik asit uygulamasını da anlatır; bunlar bal kalitesinden çok koloni sağlığı konusudur ve ilaç kullanımı arıcıdan kayıt ister.

Kırklareli'nde sepet kovanlar (karakovan) da kullanılır; konik, 50-70 cm boyunda sepetlerle yapılan bu üretim ayrı bir bal türü olan karakovan balı sınıfına girer. Standart langstroth kovanlardan alınan bal ile karakovan balı aynı partide karıştırılmaz.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 674 · Kırklareli Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a6126d4b-d37f-46a6-8080-c7602a142f3c.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1856 · Çanakkale Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/58f3cb34-81d3-403c-b9fd-628005bc8f3d.pdf

Kalite: renk, iletkenlik, prolin, nem

Bal Tebliği md. 5(d), salgı balının renginin Pfund skalasında en az 60 olmasını ister; yani açık renkli bir bal salgı balı olarak sunulamaz. Kırklareli belgesi meşe balını koyu ve kırmızıya kayan renkte, tadı pekmezi andıran, kolay kristalleşmeyen bir bal olarak tarif eder ve nem oranının çiçek ballarından düşük olduğunu yazar.

Kırklareli belgesinin tablosunda ortalama değerler şöyledir: nem yüzde 16,6, pH 4,32, elektriksel iletkenlik 0,84 mS/cm, prolin kilogramda 760 mg, diastaz 18, HMF kilogramda 2,08 mg. Çanakkale belgesinde iletkenlik 1,17 mS/cm, prolin kilogramda 807,6 miligram olarak verilir. Belgelerin kendi ürünleri için verdiği bu ortalamalar ülke geneli sınır değildir; satışta bakılacak sınırlar Bal Tebliği Ek-1'dedir ve bu rehberde okunamamıştır.

Codex Bal Standardı salgı ballarında elektriksel iletkenliğin genellikle 0,8 mS/cm'nin üstünde olmasını bekler; meşe balı bu bakımdan çiçek balından ayrılır. İletkenlik, bir balın çiçek mi salgı mı olduğuna dair en hızlı ölçüdür ve laboratuvar raporunda bu değere bakılır. Düşük HMF ve yüksek diastaz, balın ısıtılmadığı ve taze olduğunun işaretidir; Kırklareli belgesi meşe balına ısıl işlem uygulanmadığını yazar.

Tescil belgelerindeki ortalama değerler (ürüne özgü, ülke sınırı değil)
Kırklareli: nem	Yüzde 16,6
Kırklareli: iletkenlik	0,84 mS/cm
Kırklareli: prolin	kilogramda 760 miligram
Çanakkale: iletkenlik	1,17 mS/cm
Çanakkale: prolin	kilogramda 807,6 miligram

Mevzuat ve coğrafi işaret

Etikette bal, kaynağına göre "salgı balı" diye adlandırılır (Bal Tebliği md. 13/c). Meşe adı, botanik kaynak belliyse ve bal o kaynağın duyusal, fiziksel, kimyasal özelliklerini taşıyorsa eklenebilir. Çam balı dışında salgı balları için ayrı tebliğ maddesi yoktur; bu yüzden meşe balında kanıt, analiz raporu ve arılığın konumudur.

Kırklareli Meşe Balı TÜRKPATENT sicilinde 674 numarayla Kırklareli Merkez, Pınarhisar, Vize, Kofçaz ve Demirköy ilçeleri için; Çanakkale Meşe Balı 1856 numarayla Çanakkale ili sınırı için menşe adı olarak tescillidir. Bu adlar yalnız ilgili sınırda üretilip kontrolden geçen bala yazılabilir. Çanakkale belgesine göre kontrol, Çanakkale Arı Yetiştiricileri Birliği koordinasyonunda yapılır; birlik her tenekeden eşit miktarda bal alıp ortak numune hazırlar ve akredite laboratuvara gönderir.

Arılar için konaklama kuralları Arıcılık Yönetmeliği'ndedir: orman bölgelerinde konaklama için Orman Genel Müdürlüğünün izni gerekir, orman içinde arı konaklatan arıcı yanında yangın söndürme tüpü bulundurur ve orman idaresi yangın sezonunda faaliyeti durdurabilir (md. 18, 22). Meşe balı tam yangın sezonunda üretildiği için bu kural meşe balında özellikle önemlidir. Etikette 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı zorunludur. Gümrük pozisyonu 0409'dur.

Ticaret: takdim, saklama, alıcı

Meşe balı ince bir niş üründür; alıcısı koyu, az tatlı, pekmezimsi balı özellikle arayan bölgesel bal dükkânları ve doğrudan tüketicidir. Çanakkale belgesinde bal yeni lakeli tenekelere alınıp güneş görmeyen serin depolarda bekletilir, paketleme birlik tesisinde yapılır ve ısıl işlem uygulanmadan yalnız filtre edilip cam ya da teneke ambalaja doldurulur. Dikkat: Bal Tebliği md. 5(c), 0,2 mm'nin altında filtrasyonu yalnız "filtre edilmiş bal" için kabul eder; yani süzme sırasında kaba elek kullanılmalı, ince filtrede bal "filtre edilmiş bal" adıyla satılmalıdır.

Depolama kuralı tebliğin 14. maddesidir: 25 °C'yi aşmayan, temiz, kuru ve kokusuz yerde, güneşten uzak. Salgı balı yoğun ve koyu olduğundan hava kabarcığı ve mum kırıntısı tankta yüzer; Kırklareli belgesi dinlendirme kabında bu köpüğün üstte toplandığını anlatır. Parti ayrımı önemlidir: meşe balı, aynı yıl çiçek balı ya da çam balıyla karıştırılırsa tür adı kaybolur.

İlanda hasat yılı, salgı akışının görüldüğü yer ve ay, iletkenlik ve prolin değerleri yazılmalı, analiz raporu eklenmelidir. Hasat verimsiz geçen yıllarda parti küçüktür; küçük partide bile işletme numarası ve parti kaydı tutulur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1856 · Çanakkale Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/58f3cb34-81d3-403c-b9fd-628005bc8f3d.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 674 · Kırklareli Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a6126d4b-d37f-46a6-8080-c7602a142f3c.pdf

Sık sorulan sorular

Meşe balı çiçek balı mıdır, salgı balı mıdır?

Salgı balıdır. Bal Tebliği salgı balını bitkilerin canlı kısımlarının salgılarından ya da bunlar üzerinde yaşayan böceklerin salgılarından elde edilen bal diye tanımlar. Kırklareli belgesi meşe meyvelerindeki salgı tüycüklerinden çıkan özsuyun arılarca toplandığını yazar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Meşe balı hangi ayda hasat edilir?

Salgı akışı temmuz-ağustosta olur; Kırklareli belgesinde hasat ağustos sonu ve eylül başında yapılır. Akışın süresi hava sıcaklığına bağlıdır ve bazen yalnız bir iki hafta sürer.

Meşe balı neden koyu renklidir?

Çünkü ağaç salgısından yapılır. Bal Tebliği salgı balının renginin Pfund skalasında en az 60 olmasını ister; Kırklareli belgesi meşe balının koyu ve kırmızıya kayan renkte olduğunu, tadının pekmezi andırdığını yazar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Meşe balı ile çam balı arasındaki fark nedir?

İkisi de salgı balıdır. Çam balını tebliğ ayrıca tanımlar: Marchalina hellenica böceğinin çam özsuyundan oluşturduğu bal çiğinden yapılır. Meşe balında ise tebliğde ayrı tanım yoktur; salgı meşe ağacının kendisinden gelir. Etikette çam balına "çam balı" yazılabilir, meşe balına "salgı balı" yazılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Meşe balı satmak için hangi belge gerekir?

Arıcı işletmesini TÜRKVET'te tanımlatıp Arıcılık Kayıt Sistemi'ne kaydettirir, kovan plakası alır; konaklama için arı konaklama belgesi (AKB) çıkarır. Bal etiketinde TÜRKVET işletme numarası yer alır. Gıda işletmesi olarak paketleme yapılıyorsa kayıt ve onay şartları ayrıca aranır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Meşe balı kristalleşir mi?

Kırklareli belgesi meşe balının düşük polen içeriği nedeniyle kolay kristalleşmediğini yazar. Kristalleşme olursa bal bozulmuş sayılmaz; tebliğ kıvamın kısmen ya da tamamen kristalize olabileceğini söyler.

Meşe balı bebeklere verilir mi?

Hayır. Bal Tebliği md. 13/a gereği her bal etiketinde 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı yer alır; salgı balları da dahildir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Meşe Balı

Meşe balı nedir? Çiçek balından farkı

Salgı akışı ve hasat: yılın en sıcak haftaları

Kalite: renk, iletkenlik, prolin, nem

Mevzuat ve coğrafi işaret

Ticaret: takdim, saklama, alıcı

Sık sorulan sorular

Meşe balı çiçek balı mıdır, salgı balı mıdır?

Meşe balı hangi ayda hasat edilir?

Meşe balı neden koyu renklidir?

Meşe balı ile çam balı arasındaki fark nedir?

Meşe balı satmak için hangi belge gerekir?

Meşe balı kristalleşir mi?

Meşe balı bebeklere verilir mi?

Meşe Balı kg satış fiyatı nedir?

Meşe Balı ticari takdim şekli nedir?