Lavanta Balı

Lavanta balı nedir?

Lavanta balı, ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasından lavanta bitkisinin (Lavandula cinsi) çiçek nektarını toplayan bal arılarının yaptığı çiçek balıdır. Bal Tebliği (2020/7) balı kaynağına göre çiçek balı ve salgı balı diye ayırır; lavanta çiçek balı grubundadır ve etikette "çiçek balı" adının yanında lavanta adı, kaynak belirliyse eklenebilir (md. 13/ç).

Lavanta, kekik ve zahter ile aynı bitki ailesindendir ama ayrı bir cinstir. Antep Zahter Balı belgesi zahterin Lamiaceae ailesinden olduğunu yazar; lavanta balı bu açıdan zahter ve kekik balıyla akrabadır. Yine de etiket bakımından her biri ayrı ürün sayılır; polen raporu kaynak bitkiyi gösterir.

Türkiye'de lavanta, Isparta çevresinde yağ ve çiçek üretimi için tarlada yetiştirilir. Lavanta balı bu tarlaların çiçeklenme döneminde, tarla kenarına getirilen kovanlardan elde edilir. Lavanta yağı, kurutulmuş çiçek ve kozmetik ürünleri bu rehberin konusu değildir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1054 · Antep Zahter Balı / Gaziantep Zahter Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/c94a68c3-2bc6-413d-96f8-a69ab33f51f3.pdf

Üretim: tarla arıcılığı ve ilaçlama

Lavanta yaz başında çiçek açar ve tarla ölçeğinde yetiştiği için nektar akışı belirli bir pencerede yoğunlaşır. Arıcı kovanlarını bu pencere öncesinde tarla kenarına getirir. Gezginci arıcılığın kuralları Arıcılık Yönetmeliği'ndedir: konaklama noktası komisyon kararıyla AKS haritasında belirlenmeli, tarla sahibinin muvafakatnamesi alınmalı, çıkış yapılacak il ya da ilçe müdürlüğünden arı konaklama belgesi (AKB) çıkarılmalı ve iller arası nakilde veteriner sağlık raporu eklenmelidir.

Lavanta tarlalarının sulama ve bakım takvimi bal üretimine etki eder. Tarla sahibi bitki koruma ürünü uygulayacaksa Arıcılık Yönetmeliği md. 30 gereği zirai mücadeleye başlamadan on gün önce il ya da ilçe müdürlüğüne ve muhtarlığa bildirim yapar, çevredeki arıcılara yedi gün önceden duyurulur. İlaçlama akşamüstü arıların uçuş yapmadığı saatlerde yapılır; arıların su içtiği kaynaklara ilaç bulaştırılamaz.

Tarla çiçeklenmesi için bir başka nokta, lavantanın biçim ya da yağ distilasyonu için hasat edilmesidir. Çiçekler hasat edildiğinde nektar akışı kesilir; arıcı ile tarla sahibi hasat tarihini önceden konuşur. Bu anlaşmayı yazılı yapmak, ileride yaşanabilecek uyuşmazlığı önler.

Tarlada aynı anda çok sayıda kovan bulunursa lavanta nektarı kovan başına düşen payı küçültür. Arıcılık Yönetmeliği, konaklama kapasitesini bölgedeki bitki florası dikkate alınarak komisyonun belirlediğini (md. 4 ve 18). Kapasiteyi bilmeden tarlaya fazla kovan getiren arıcı hem kendi verimini düşürür hem komşu arıcının payına girer.

Bal hasadı sırlı petek oranına bakılarak yapılır; süzme santrifüjledir, bal dinlendirilir ve kaba elekten geçirilir. Bal Tebliği md. 5(b), balın doğal enzimlerini bozacak ısıtmayı yasaklar. Lavanta balının duyusal tarifi satıcı gözlemidir; tür kanıtı polen analizidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Kalite: polen ve genel ölçüler

Etikete lavanta adı yazmanın kanıtı palinolojik analizdir. Bal Tebliği md. 5(g), etiketinde botanik kaynağı belirtilen ballarda polen yapısının Ek-2 oranlarıyla uyumlu olmasını ister. Ek-1 ve Ek-2 görüntü dosyası olduğundan bu rehberde okunamamıştır; lavantaya özgü oran yazılmaz ve laboratuvar yorumu istenir.

Codex Bal Standardı genel olarak nemin en çok yüzde 20, fruktoz ile glukoz toplamının çiçek balında en az 100 gramda 60 gram, HMF'nin kilogramda en çok 40 mg ve diastazın genelde en az 8 Schade birimi olmasını bekler. Bunlar uluslararası referanstır. Türkiye'de ülke içi satış için Ek-1 değerleri uygulanır.

Lavanta tarlalarında lavantanın yanında yabani çiçekler ve komşu tarla bitkileri de nektar verir. Polen raporunda lavanta baskın değilse bal "çiçek balı" adıyla satılır. Rapor olmadan "lavanta balı" yazmak hem tebliğe aykırıdır hem de alıcıya yanlış beklenti verir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf

Mevzuat ve etiket

Etiket kuralları Bal Tebliği md. 13'tedir: bal çiçek balı olarak adlandırılır, 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı bulunur ve ambalajda TÜRKVET işletme numarası yer alır. Katkı maddesi, aroma verici ve dışarıdan hiçbir gıda bileşeni bala katılamaz (md. 5/a, 6, 7). Lavanta yağı, lavanta özütü ya da lavanta aromasıyla tatlandırılmış ürün "lavanta balı" olarak satılamaz; bal sayılmaz.

Kovanların kayıt ve nakil düzeni Arıcılık Yönetmeliği'ne bağlıdır. Arıcı, üretim sezonunda mayıs-ekim arasında il ya da ilçe müdürlüğüne başvurup koloni ve üretim verilerini beyan eder (md. 23). Gümrük pozisyonu 0409'dur. Lavanta balı için TÜRKPATENT sicilinde bu çalışmada coğrafi işaret bulunmamıştır; bölge adı yazılacaksa önce sicil kontrol edilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Ticaret ve saklama

Lavanta balı küçük partilerle, çoğunlukla cam kavanozda satılan bir hediyelik ve yöresel üründür; alıcısı turistik bölge dükkânları, tarla ziyaretçileri ve bireysel müşterilerdir. Satışın bir bölümü tarla başından, bir bölümü paketleyici üzerinden yapılır.

Saklama Bal Tebliği md. 14'e göredir: temiz, kuru, kokusuz yerde, doğrudan güneşten uzakta ve 25 °C altında. Lavanta kokulu çiçek ve yağ depolanan yerde bal bekletilirse koku bala geçebilir; balı bu ürünlerden ayrı tutun.

İlana hasat yılı, ilçe, çiçeklenme ayı, polen raporu tarihi ve işletme numarası yazılır. Lavanta balı, başka çiçek balıyla birleştirilmişse tür adı verilmez.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Sık sorulan sorular