Karakovan Balı

Karakovan nedir, karakovan balı hangisidir?

Bal Tebliği (2020/7) md. 4/1/ç, karakovanı "çalıdan örme sepetler ve içi oyulmuş ağaç kütükleri gibi belirli bir standardı olmayan ve modern arıcılık tekniklerinin uygulanmasına imkân vermeyen kovanlar" diye tanımlar. Karakovan balı ise temel petek kullanılmadan, karakovanlarda arılar tarafından peteği ile beraber üretilen baldır (md. 4/2/b/3). Tanımdaki belirleyici unsur "temel petek kullanılmaması"dır: arılar peteği sıfırdan kendisi örer.

Karakovan balı ile doğal petekli bal birbirine yakındır: doğal petekli bal da temel petek kullanılmadan, ancak standart kovanlarda arılar tarafından peteğiyle birlikte üretilen baldır (md. 4/2/b/2). Fark kovanın türündedir: karakovan standart olmayan kovan, doğal petekli bal standart kovan demektir. Etikette karakovan balları adlandırılırken gıdanın adıyla birlikte "doğal petekli" ifadesi de kullanılabilir (md. 13/ı).

Karakovan balı, tebliğin ekli bir hükmüyle de ayrılır: karakovan balı ve doğal petekli ballar süzme bal olarak piyasaya arz edilemez (md. 5/i). Yani peteği bozulup santrifüjden geçirilmiş karakovan balı da "süzme bal" etiketi taşıyamaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Üretim: sepet kovan, oğul, kış

Kırklareli Meşe Balı tescil belgesi karakovan arıcılığını ayrıntılı anlatır: belgede kullanılan sepetler konik biçimli, 50-70 cm boyunda ve 40 cm çapındadır, üst kısımlarında bir sap bulunur ve bu sap daldan oğul almayı kolaylaştırır. Sepet düz bir tahta zemin üzerine, ön kısımda arıların rahatça çalışması için ince bir çıkış deliği bırakılarak yerleştirilir; taban çevresi sıvanarak başka zararlıların sepetin içine girmesi önlenir. Kışlatma için sepetlerin üstü uygun malzemeyle kapatılır.

Karakovanda petek kendiliğinden örüldüğünden kolonin gelişimi arıya bırakılmıştır. Belgeye göre aynı bölgede arıcılık "tabii oğul almak ve kolonilerde bölme yapmak suretiyle koloni sayısını artırmak, yaşlı ve verimsiz ana arıları değiştirmek ve ağırlıklı olarak bal üretimi" şeklinde yürütülür. Bu tarif karakovan arıcılığının kısıtlarını da gösterir: kovanı açıp çerçeve çekmek mümkün olmadığından sağlık muayenesi ve hastalık kontrolü sınırlıdır.

Hasat, peteğiyle birlikte kesilerek yapılır; balın ve peteğin parçalanmaması karakovan balı olarak sunulabilmesinin şartıdır. Tebliğ md. 5/j, karakovan balı ve doğal petekli bal adıyla arz edilecek ballarda peteğin parçalanmaması ve süzme bal ilave edilmemesini ister. Yani ana petekten kesilen parça ayrı ambalajda satılır ve içine süzme bal dökülmez.

Arıcılık Yönetmeliği kovanı "taşınabilir arı kolonisi barınağı" olarak tanımlar ve karakovan arıcısı da kolonilerini kayıt altına aldırmakla yükümlüdür. Koloniler tanımlanmadan bulundukları işletmeden nakledilemez (md. 9) ve tanımlanmamış koloni için vize belgesi ya da veteriner sağlık raporu düzenlenmez (md. 17). Sepet kovanda plaka takma yeri için il ya da ilçe müdürlüğüne danışılır.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 674 · Kırklareli Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a6126d4b-d37f-46a6-8080-c7602a142f3c.pdf · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Kalite: petek, sırlanma, temizlik

Karakovan balının kalitesi peteğin temizliğine ve sırlanma oranına bakılarak değerlendirilir. Petekli ballar için tebliğ md. 5/h peteğin en az yüzde 80'inin sırlanmış olmasını ister; karakovan ve doğal petekli ballar için de olgunluğun ölçüsü bu hükümdür. Peteğin içinde yavru bulunmamalıdır; tebliğ petekli balı "petek gözlerinde yavru içermeyen" petekte sunulan bal olarak tanımlar.

Karakovan peteği temel petek kullanılmadan örüldüğü için, tebliğin md. 5/ı hükmündeki temel petek şartları (parafin, serezin, iç yağı, reçine, oksalik asit, ağartıcı bulunmaması) bu balda konu olmaz. Buna karşılık karakovan arıcısı eski petekleri yenilemezse kirlenme birikir; renk koyulaşabilir ve petek eski kokabilir. Alıcı bunu görür; eski petek parçasını genç peteğin yanında satmayın.

Duyusal olarak karakovan balı peteğin balmumu, bal ve çoğu zaman az miktarda polenle karışık bir tat verir. Bal Tebliği, balın doğal koku ve tadının kaynağına bağlı olarak değiştiğini söyler (md. 5/ç). Fermantasyon kokusu, köpük ve ekşi tat başlamış bozulmayı gösterir ve tebliğe göre fermantasyonu başlamış bal piyasaya sunulamaz (md. 5/b).

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Mevzuat ve etiket

Etikette bal kaynağına göre "çiçek balı" ya da "salgı balı" olarak adlandırılır; karakovan balları gıdanın adıyla birlikte "doğal petekli" ifadesiyle de adlandırılabilir (Bal Tebliği md. 13/ı). Karakovan balı, süzme bal olarak satılamaz. Ambalajda 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı ve TÜRKVET işletme numarası yer alır. Petekli ürünlerde çerçeveli balda net miktara çerçeve ağırlığı dahil değildir.

Bölgesel ad kullanılacaksa coğrafi işaret haklarına aykırı olmamak gerekir (md. 13/d). Kırklareli Meşe Balı belgesinde karakovan arıcılığı bölge ürününün bir parçası olarak yazılıdır; ancak "Kırklareli Meşe Balı" adını kullanmak için belgedeki kontrol sürecine girmek gerekir. Karakovan balı olması tek başına bu adı kullandırmaz.

Arıcılık Yönetmeliği, arıcının kolonilerini kayıt altına aldırmasını (md. 8), üretim verilerini mayıs-ekim arasında beyan etmesini (md. 23) ve veteriner tıbbi ürünlerin kullanımını kayıt altına almasını (md. 31) ister. Gümrük pozisyonu doğal bal için 0409'dur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 674 · Kırklareli Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a6126d4b-d37f-46a6-8080-c7602a142f3c.pdf · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Ticaret: takdim ve alıcı

Karakovan balı, geleneksel ve hediyelik niteliği nedeniyle küçük partilerde aranan bir üründür; alıcısı petekli bal arayan bireysel müşteriler ve bölgesel bal dükkânlarıdır. Peteği kesilmiş bal ağzı geniş cam kavanoz ya da kapaklı kutu içinde satılır; kutu bal sızdırmaz olmalı ve gıda ile temasa uygun malzemeden yapılmalıdır.

Saklama Bal Tebliği md. 14'e göredir: temiz, kuru, kokusuz yerde, doğrudan güneş ışığından korunarak ve 25 °C altında. Peteğin içindeki bal sıcakta akar ve sızar; yaz nakliyesinde soğutmalı araç ya da serin saatler seçilir.

İlanda karakovan sepetinin ve bölgenin adı, hasat yılı, peteğin sırlılık durumu, "süzme bal değildir" ifadesi ve işletme numarası yazılır. Karakovan balına süzme bal eklenmez; eklenmişse ürünün adı değişir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Sık sorulan sorular