Ihlamur Balı

Ihlamur balı nedir? Hangi ağaçtan gelir?

Ihlamur balı, ihlamur (Tilia cinsi) ağaçlarının çiçek nektarını toplayan bal arılarının (Apis mellifera) ürettiği çiçek balıdır. Bal Tebliği (2020/7) balı kaynağına göre çiçek balı ve salgı balı diye ikiye ayırır; ihlamur nektardan geldiği için çiçek balı sınıfındadır, salgı balı değildir. Aynı tebliğin 13. maddesinin (ç) bendi, botanik kaynağı belli ve o kaynağa ait özellikleri belirgin olan balın adının "ayçiçeği balı, ıhlamur balı" gibi çiçek ya da bitki adıyla desteklenebileceğini söyler; ıhlamur balı tebliğin kendi örnek verdiği adlardan biridir.

Türkiye'de ticarette sık karşılaşılan iki ihlamur türü gümüşi ihlamur (Tilia tomentosa) ve Kafkas ihlamurudur (Tilia rubra alt türü caucasica). Karabük Yenice Ihlamur Balı tescil belgesi, Yenice ilçesinde bu iki türün çok bilindiğini yazar. Ihlamur ağacı hem orman içinde hem yamaçlarda kendiliğinden yetiştiği için ihlamur balı çoğunlukla ormanla iç içe, dağ eteği arılıklarında üretilir.

Ihlamur balını ihlamur çayından ayırmak gerekir. Çay, ağacın çiçeğinin ve brakte yaprağının toplanıp kurutulmasıyla yapılır ve çay pazarında anlatılır; bal ise arının nektarı toplayıp kovanda olgunlaştırdığı üründür. Bu rehber yalnız baldır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1456 · Yenice Ihlamur Balı (Menşe Adı, Karabük) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/fccb8bcb-09b8-4994-94af-d56430c34965.pdf

Nerede ve ne zaman üretilir? Yenice örneği

Yenice Ihlamur Balı belgesine göre ihlamur ağacının çiçek açma dönemi haziran-temmuz aylarıdır. Belgede üretim sezonunun haziranda başlayıp temmuza kadar sürdüğü, hasadın ağustos ayında yapıldığı yazılıdır. Arıcılar kovanları bal olgunlaşsın diye ağustos başına kadar dinlendirir; belge, bir ballık petekte gözlerin en az üçte ikisi sırlanmışsa balın olgunlaştığının kabul edildiğini söyler.

Belgedeki bakım takvimi de bu balın nasıl planlandığını gösterir: ilkbaharda arılara arı keki ve şekerli şurupla destek verilir, mayıs ortasında besleme kesilir, zayıf koloniler birleştirilerek güçlendirilir ve nektar akışı başladıktan sonra ilave besleme yapılmaz. Böylece ihlamur nektarı şuruba karışmadan kovana girer. Aynı belge, ihlamur çiçeklerinin dökülmemesi için sezon boyunca uzun süreli kesintisiz yağmura maruz kalmaması gerektiğini ekler.

Hasat sabahın erken saatinde yapılır, sırlar sır bıçağı ya da sır tarağıyla alınır ve petekler santrifüj makinesinde süzülür. Süzülen bal dinlendirme tankında birkaç gün bekletilip ince elekten geçirilir. Belgede Kafkas arısı ve Anadolu arısı ırklarının kullanıldığı, çoğunlukla langstroth tipi standart kovanlarla çalışıldığı yazılıdır.

Gezginci arıcılıkla ihlamura gitmek isteyen bir arıcı, Arıcılık Yönetmeliği gereği önce arı konaklama belgesi (AKB) almak zorundadır. İhlamurun geç açtığı yamaçlara yaz ortasında kovan taşıyacak olan, nakli tamamlamadan kovan plakalarını ve nakil belgesini hazır tutmalıdır.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1456 · Yenice Ihlamur Balı (Menşe Adı, Karabük) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/fccb8bcb-09b8-4994-94af-d56430c34965.pdf · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Kalite: renk, tat, polen ve iletkenlik

Yenice belgesi ihlamur balını sarıdan amber tonlarına değişen renkte, ihlamura özgü tat ve kokuda, viskoz ve akışkan bir bal olarak tarif eder. Belgeye göre bal yenildiğinde ağızda ve geniz bölgesinde acımsı bir his bırakmaz. Kristalleşmesi orta düzeydedir; kısmen ya da geç kristalleşir ve kristalleştiğinde dilde rahatsız etmeyen yumuşak taneler oluşturur.

Polen incelemesi tür adının dayanağıdır. Aynı belgeye göre bu balda primer polen olarak ihlamur (Tilia) bulunur; ihlamur polen oranı uygun iklim ve yetiştirme koşullarında ortalama yüzde 8 civarında seyreder ve yüzde 5'in altına düşmez. Düşük görünen bu oran, ihlamur nektarının polen bakımından zayıf kalmasıyla ilgilidir; tek çiçek balı bu ürünlerde botanik kaynağıyla adlandırılır. Belge ayrıca funda, gül, mürver ve kestane gibi eşlikçi polenlerin toplam ikincil polen miktarının en az yüzde 16 olduğunu yazar.

Ihlamurda elektriksel iletkenlik konusunda dikkatli olmak gerekir. Codex Bal Standardı, çiçek balında iletkenliğin en çok 0,8 mS/cm olması kuralına istisnalar sayar ve bu istisnalar arasında ıhlamur da vardır. Yani ıhlamur balının iletkenliği, çiçek balı sınırının bir miktar üstünde çıksa bile tek başına ret nedeni olmayabilir; ancak Türkiye'de geçerli olan değerler Bal Tebliği Ek-1'dedir ve bu rehberde okunamamıştır. Parti satmadan önce Ek-1'i ve laboratuvar raporunu yan yana koyun.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1456 · Yenice Ihlamur Balı (Menşe Adı, Karabük) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/fccb8bcb-09b8-4994-94af-d56430c34965.pdf · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Mevzuat: tür adı, bölge adı, etiket

Bal Tebliği 2020/7'nin (RG 22.04.2020, sayı 31107) 13. maddesine göre etikette bal "çiçek balı" ya da "salgı balı" diye adlandırılır, ıhlamur gibi botanik kaynağın adı bu adın yanına ancak kaynak belliyse ve ballar bu kaynağın özelliklerini taşıyorsa eklenir. Tebliğ, etiketinde botanik kaynağı yazan ballarda polen yapısının Ek-2'deki oranlarla uyumlu olmasını da ister (md. 5/g). Filtre edilmiş bal ve fırıncılık balına tür adı yazılamaz.

Bölge adı ayrı bir konudur: tebliğe göre bölge adı, coğrafi işaretten doğan haklara aykırı olmamak kaydıyla kullanılır. "Yenice Ihlamur Balı" TÜRKPATENT sicilinde 1456 numarayla, Karabük'ün Yenice ilçesi sınırı için menşe adı olarak tescillidir. Bu ad ve menşe adı amblemi ancak denetim sürecine giren, tescil kullanım şartlarına uyan üreticinin ambalajında yer alabilir. Başka ilçenin ıhlamur balına bu adı yazmak hak ihlalidir.

Bütün ballarda olduğu gibi etikette "1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemelidir" ifadesi bulunur ve ambalajda Arıcılık Kayıt Sistemi'ne kayıtlı işletmenin TÜRKVET işletme numarası yer alır (md. 13/a ve ğ). Genel etiket kuralları için Gıda Etiketleme Yönetmeliği uygulanır. Gümrük tarife pozisyonu doğal bal için 0409'dur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1456 · Yenice Ihlamur Balı (Menşe Adı, Karabük) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/fccb8bcb-09b8-4994-94af-d56430c34965.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Bal Tebliği md. 13 ve Arı Ürünleri Tebliği md. 13 buna atıf yapar)

Ticaret: takdim, depolama, alıcı

Ihlamur balı tek çiçek balı olarak aranır; alıcısı çoğunlukla bölgesel bal satan dükkânlar, pazar tezgâhları ve belirli bir tat arayan bireysel müşterilerdir. Yenice belgesi balın süzme bal ve/veya petekli bal biçiminde, gıda ile temasa uygun ambalajlarda tüketiciye sunulduğunu yazar. Petekli satışta peteğin en az yüzde 80'inin sırlı olması tebliğin şartıdır.

Depolama için Bal Tebliği 14. madde şudur: paketleme noktasından tüketiciye ulaşana kadar temiz ve kuru yerlerde, kokulardan uzak, doğrudan güneş ışığından korunarak ve 25 °C'yi aşmayacak biçimde saklama. Ihlamur balının kendine özgü kokusu vardır; yanında koku yayan boya, deterjan ya da baharat depolanmamalıdır.

İlan açan satıcı hasat yılını, kovanın konakladığı ilçeyi, ihlamur polen oranını gösteren palinolojik analiz raporunu ve işletme numarasını yazmalıdır. Rapor yoksa ilanda "çiçek balı" yazmak daha güvenlidir; tür adı kanıtla desteklenmelidir. Karışık partide ihlamur ve başka bal birleştirilmişse tek tür adı verilmez.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1456 · Yenice Ihlamur Balı (Menşe Adı, Karabük) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/fccb8bcb-09b8-4994-94af-d56430c34965.pdf

Sık sorulan sorular