Geven Balı

Geven balı, yüksek yayla ve dağ eteklerinde yetişen geven (Astragalus) çalılarının çiçeğinden arıların yaptığı tek çiçek balıdır. Doğu ve İç Anadolu'da Ağrı, Elazığ, Niğde ve Erzincan adıyla dört ayrı menşe adı tescillidir. Bu rehber geven bitkisini, bu belgelerdeki polen ve kimyasal ölçüleri, geç yaz hasadını ve ad kullanma kurallarını anlatır.

Geven nedir, geven balı nasıl bir baldır?

Geven, baklagiller (Fabaceae) familyasından Astragalus cinsinin Anadolu'da çok sayıda türü olan, genellikle dikenli yastık biçimli otsu çalılarıdır. Ağrı Geven Balı tescil belgesi, bölgede bu cinsin onlarca türünün yaygın yetiştiğini ve köklerinin erozyona karşı direnç sağladığını yazar. Geven balı, bu bitkilerin çiçeğinden gelen nektarla yapıldığı için Bal Tebliği (2020/7) sınıflamasında çiçek balıdır.

Belgeler bu balı süzme bal olarak anlatır. Ağrı belgesine göre rengi açık sarıdan turuncuya doğru değişir, kıvamı koyudur, hafif reçinemsi kokar ve yenildiğinde boğazda yanma hissi veren bir tadı vardır. Bu tarif, ürünün duyusal kimliğini oluşturur; alıcı geven balından tatlı ve yumuşak bir bal beklemez.

Dört belge de ayrı yerlerin ürünüdür: Ağrı (sicil 1050), Elazığ (1226), Niğde (1800) ve Erzincan (1831). Dördü de menşe adıdır ve her biri yalnız kendi ilinin sınırı için geçerlidir. Bu yüzden "geven balı" genel adını kullanmak serbestken, il adı eklenen ürün tescile bağlıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1050 · Ağrı Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/2c1a5af4-66c9-4006-8603-2118b4144375.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1226 · Elazığ Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/478f43f2-12a8-4190-accc-bc69720e039d.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1800 · Niğde Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a58d5c7c-0a09-48e8-9802-34c8e1ac56d9.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1831 · Erzincan Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/0d16fda4-b140-4c94-8dea-cf2fec79f021.pdf

Üretim: yayla konaklaması ve geç hasat

Ağrı belgesine göre yöre arıcılığı nisandan eylüle kadar sürer. Arıcılar çiçeklenmeyi izleyerek ilkbaharda vadi tabanlarında konaklar, yaz ortasında yüksek yayla ve dağ eteklerine çıkar; bu sırada il içinde birkaç kez yer değiştirir. Belge, kovanların bal üretim sezonunda il dışına taşınmadığını ancak il içinde nektar akışının bol olduğu bölgelere götürülebildiğini yazar. Yükseltinin 2000 metreye ulaştığı düzlüklerde arı otlatan arıcı için bu, hem flora hem iklim gereğidir.

Hasat ilde yılda bir kez, 15 Ağustos ile 10 Eylül arasında yapılır ve yalnız kovanın üst katından, yani ballıktan alınır; kuluçkalıktan hasat yapılmaz. Belge hasadın kuluçkalık bölümünden yapılmamasını açıkça yazar. Petekler ısıtma yapılmadan, soğuk santrifüjle süzülür ve bal krom kaplarda üç gün kadar dinlendirilir. Süzme odasının iç sıcaklığı mevsime göre 4-20 °C aralığında tutulur.

Elazığ belgesi, olumsuz iklimde hasadın temmuzda da yapılabileceğini, Niğde belgesi hasat işlemlerinin eylül içinde tamamlanmasının beklendiğini, Erzincan belgesi ise hasadın ağustos-eylül ayında yapıldığını yazar. Yani il değiştikçe tarih de değişir; ilanda hasat tarihi ve yer birlikte yazılmalıdır.

Ağrı belgesi, bölgede tarımsal ilaçlamanın yoğun olmamasının hem bal kalitesine hem arı topluluğunun korunmasına katkı sağladığını söyler. Arıcılık Yönetmeliği ilaçlama konusunda ayrıca şu kuralı koyar: bitkisel üretim yapan üretici, zirai mücadeleye başlamadan on gün önce il ya da ilçe müdürlüğüne ve muhtarlığa haber verir ve çevredeki arıcılara yedi gün öncesinden duyurulur.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1050 · Ağrı Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/2c1a5af4-66c9-4006-8603-2118b4144375.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1226 · Elazığ Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/478f43f2-12a8-4190-accc-bc69720e039d.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1800 · Niğde Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a58d5c7c-0a09-48e8-9802-34c8e1ac56d9.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1831 · Erzincan Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/0d16fda4-b140-4c94-8dea-cf2fec79f021.pdf · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Kalite: polen, prolin, nem, HMF

Ağrı Geven Balı belgesi geven polenini baskın polen olarak ister: bal içinde en az yüzde 50 Astragalus poleni, ikincil olarak en az yüzde 3 Asteraceae, en az yüzde 1 oranında Rosaceae, Lamiaceae, Lauraceae ve Apiaceae poleni bulunur. Kimyasal ölçüler de aynı belgede yazılıdır: nem en çok yüzde 18, prolin en az kilogramda 400 miligram, HMF en çok kilogramda 30 miligram, fruktoz ile glukoz toplamı en az 100 gramda 60 gram, diastaz sayısı en az 8, serbest asitlik en çok 35 meq/kg, elektriksel iletkenlik 0,10-0,70 mS/cm.

Erzincan belgesinde nem en çok yüzde 16,5 olarak yazılıdır; Niğde belgesinde nem en çok yüzde 18'dir. Her tescil kendi ölçülerini koyduğundan, "geven balı" diye genel bir tek sayı yoktur. Bal Tebliği botanik kaynak belirten ballarda polen yapısının Ek-2 oranlarıyla uyumlu olmasını ister; bu ek bu rehberde okunamamıştır, bu yüzden parti için akredite laboratuvar yorumu şarttır.

Geven balı bol Apiaceae poleni taşır; Ağrı belgesi bu polenin balda bulunmasını ayırt edici özellik sayar. Balın düşük nemi ise yazın yüksek sıcaklık ve yağışsız hava ile ilgilidir. Duyusal değerlendirmede boğazda yanma hissi bu balın bir kusuru değil, belgede yazılı özelliğidir; alıcıya bunu ilanda söylemek şikâyeti azaltır.

Ağrı Geven Balı belgesindeki ölçüler
Geven (Astragalus) poleni	En az yüzde 50
Nem	En çok yüzde 18
Prolin	En az kilogramda 400 miligram
HMF	En çok kilogramda 30 miligram
Hasat dönemi	15 Ağustos - 10 Eylül

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1050 · Ağrı Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/2c1a5af4-66c9-4006-8603-2118b4144375.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1831 · Erzincan Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/0d16fda4-b140-4c94-8dea-cf2fec79f021.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1800 · Niğde Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a58d5c7c-0a09-48e8-9802-34c8e1ac56d9.pdf · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Mevzuat ve ad kullanımı

Etikette bal "çiçek balı" diye adlandırılır ve geven adı, kaynak belli ve özellikleri belirgin ise eklenebilir (Bal Tebliği md. 13/ç). Bölge adı ise coğrafi işaret haklarına aykırı olmamak kaydıyla kullanılır (md. 13/d). TÜRKPATENT sicilinde dört geven balı kaydı vardır: Ağrı Geven Balı 1050 (17.03.2022), Elazığ Geven Balı 1226 (21.09.2022), Niğde Geven Balı 1800 (12.12.2025) ve Erzincan Geven Balı 1831 (18.03.2026); hepsi menşe adıdır.

Bu adlardan birini kullanmak isteyen üretici, ilgili belgedeki üretim metoduna ve denetime girmek zorundadır. Ağrı belgesi denetimi kaymakamlık ve birlik koordinasyonunda yılda bir kez yapılacak şekilde tarif eder. Denetimde kolonilerin uygunluğu, konaklama yeri, hasat zamanı, üretim metodu, şüphe halinde bal analizinin tablo ölçülerine uygunluğu ve ad ile amblemin doğru kullanımı bakılır.

Arıcılık tarafında Arıcılık Yönetmeliği (RG 23.05.2024, sayı 32554) uygulanır: işletme kaydı, kovan plakası, konaklama belgesi, ve iller arası nakilde veteriner sağlık raporu. Bu ürüne özgü bir sınır vardır: Ağrı belgesinde kovanlar bal üretim sezonunda il dışına taşınmaz; ilanda "Ağrı Geven Balı" yazıp ilde olmayan kovandan bal satmak, belgenin ihlalidir. Etikette 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemelidir uyarısı zorunludur. Gümrük pozisyonu 0409'dur.

Ticaret: takdim, saklama, alıcı

Geven balı niş bir tek çiçek balıdır; alıcısı bölgesel bal ve gurme dükkânları, belirli bir tadı arayan bireysel müşteriler ve il adlı ürünleri hediyelik olarak satan işletmelerdir. Ağrı belgesi balın 100-200 litrelik krom kaplarda biriktirildiğini ve ambalajlandığını yazar; küçük satışta cam kavanoz ve petekli kutu kullanılır.

Saklama kuralı tebliğin 14. maddesidir: paketleme noktasından tüketiciye kadar temiz, kuru, kokusuz yerde, doğrudan güneş ışığından korunarak ve 25 °C'yi aşmadan. Hasat geç olduğu için bal kışa girerken kristalleşmeye başlayabilir; bu normaldir, kıvamın kristalize olabilmesi tebliğde açıkça yazılıdır.

İlana hasat yılı, ilçe ve yayla adı, polen analizi raporu, nem ve prolin değerleri ve işletme numarası yazılır. Geven balı ile genel çiçek balı aynı partide karıştırılmaz. Taşımada ve bekletmede sıcak araç, balın HMF değerini yükseltir; analiz sonucunuz nakliye sıcaklığından etkilenebilir.

Sık sorulan sorular

Geven balı hangi bitkiden yapılır?

Astragalus cinsi geven bitkilerinin çiçek nektarından. Ağrı belgesi bölgede bu cinsin onlarca türünün yaygın yetiştiğini yazar; bal çiçek balı sınıfındadır ve belgede süzme bal olarak üretilir.

Geven balı hangi ayda hasat edilir?

Geç yaz döneminde. Ağrı belgesi hasadı yılda bir kez 15 Ağustos - 10 Eylül arasında yapar; Niğde belgesi eylül içinde tamamlanmasını bekler; Erzincan belgesi ağustos-eylül yazar, Elazığ belgesi olumsuz iklimde temmuzda da hasat yapılabileceğini söyler.

Geven balı neden boğazı yakar?

Ağrı belgesi geven balının yenildiğinde boğazda yanma hissi oluşturan bir tada sahip olduğunu, hafif reçinemsi koktuğunu yazar. Bu, balın tarif edilen duyusal özelliğidir. Bozulma belirtisi olarak okunmamalıdır; fermantasyon kokusu ve köpürme ise bozulma işaretidir.

Geven balında kaç yüzde geven poleni olmalı?

Ağrı Geven Balı belgesinde baskın polen olarak en az yüzde 50 Astragalus poleni yazılıdır. Diğer illerin belgelerinde ölçüler farklı olabilir. Genel adla satılan geven balı için Bal Tebliği Ek-2 oranları geçerlidir; bunu laboratuvar raporu gösterir.

Geven balı ile hangi illerin adı tescillidir?

TÜRKPATENT sicilinde Ağrı (1050), Elazığ (1226), Niğde (1800) ve Erzincan (1831) geven balı menşe adı olarak tescillidir. Başka ilden gelen geven balına bu adlar yazılamaz.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1831 · Erzincan Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/0d16fda4-b140-4c94-8dea-cf2fec79f021.pdf

Geven balı satmak için hangi belgeler gerekir?

AKS kaydı ve TÜRKVET işletme numarası, kovan plakası, konaklama belgesi (AKB) ve iller arası nakil varsa veteriner sağlık raporu gerekir. Tescilli il adını kullanacaksanız ilgili belgedeki üretim ve denetim şartlarına girmelisiniz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Geven balı bebeklere verilir mi?

Hayır. Bal Tebliği md. 13/a gereği tüm bal etiketlerinde 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı yer alır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm