Zeytin Küspesi (Pirina)

Pirina nedir, nereden çıkar?

Zeytin fabrikaya gelince yıkanır, ezilir, hamur karıştırılır ve yağ ayrılır. Yağı alınmış katı kalıntı pirinadır. Çoğu fabrikada üç fazlı sistem çalışır; bu sistemde yağdan ayrı olarak pirina ve karasu çıkar. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi'nde 2026'da yayımlanan bir makale, üç fazlı sistem pirinasının zeytin kabuklarından, posasından ve çekirdeklerinden oluştuğunu yazar.

Aynı makale, Türkiye'de zeytinyağı sezonunun kasım-şubat arası sürdüğünü ve fabrikaların çoğunlukla üç fazlı çalıştığını belirtir. Makalenin verdiği örneğe göre 200.000 ton zeytinyağı üretildiğinde yılda yaklaşık 500.000 ton pirina ve yaklaşık 1.000.000 ton karasu atık olarak ortaya çıkar. Bu rakam bir örnektir; sizin fabrikanızın ya da köy değirmeninizin pirinası zeytine, sisteme ve su katkısına göre değişir.

İki fazlı sistemde karasu ayrı çıkmaz. Marmara Üniversitesi'nin 2017 tarihli çalışması, iki fazlı sisteme geçişin nedeninin üç fazlı sistemdeki atıksu bertarafı zorlukları olduğunu yazar. Karşılığında iki fazlı sistemin pirinası daha nemlidir; bu da pirina işleyen tesisleri etkiler.

Pirina yan ürün olarak satılır, ama hukuki durumu nasıl çıktığına ve ne için kullanıldığına bağlıdır; mevzuat bölümünde ayrıntı var. Bu sayfanın altındaki sektör kartları üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı ve lojistik tarafını listeler; burada bağlamı veriyoruz.

Kaynak: Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi · Türkiye'de Üç Fazlı Sistem Zeytinyağı Fabrikası Pirina Atığından Elde Edilen Kompostun Zeytin Fidanlarının Büyümesi Üzerine Etkileri (2026, 23(5): 1494-1504) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589306 · Marmara Üniversitesi Açık Erişim · İki Fazlı Zeytinyağı İşletmelerinde Oluşan Pirinanın Özelliklerinin Zeytin Çeşidine Bağlı Olarak Değişimi (2017) · https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/9d64581d-13dd-4c32-876b-b243f609a255

İki fazlı, üç fazlı sistem ve karasu

Üç fazlı sistemde ürün üç parçaya ayrılır: yağ, pirina ve karasu. İki fazlı sistemde iki parça çıkar: yağ ve nemli pirina. Karasu, Tekirdağ makalesine göre koyu renkli, asidik, yağ, polifenol ve organik madde bakımından zengin bir atıksudur; su kaynaklarına, çevreye ve toprağa verilirse zarar verebilir.

Marmara Üniversitesi çalışmasında Gemlik, Uslu, Kilis, Ayvalık, Memecik ve Erkence çeşitleri için kütle dengesiyle hesap yapılmıştır. 1000 ton zeytin işlenirken malaksöre su eklenmezse yaklaşık 630-790 ton pirina çıkar ve nem oranı yüzde 48-71 arasındadır. Malaksöre su ve seperatör suyu eklenirse yaklaşık 730-890 ton pirina çıkar, nem yüzde 55-74 olur. Çalışmaya göre kurutulmuş pirinadan yakıt olarak kullanılabilecek kuru madde en az 225 ton (Gemlik), en çok 330 ton (Kilis) bulunur.

Bu sayılar bir hesap yöntemiyle çıkarılmış tahminlerdir. Kendi pirinanızın nemini ve miktarını tartı ve laboratuvar analiziyle öğrenmeden alıcıya söz vermeyin.

Üç fazlı fabrikalar için karasu ayrı bir işletme yükümlülüğüdür. Çevre mevzuatı kapsamında yayımlanan 2015/10 sayılı genelge, üç fazlı işletmelerin karasuyu buharlaştırmak için lagün kurmasını, alan yetmeyenlerin ise iki fazlı sisteme geçmesini öngörür; lagünün zemin sızdırmazlığı, hacim ve alan hesabı gibi teknik şartlarını da ele alır. Metin kaydında sayısal değerler yoktu; bunları genelgenin tam metninden okuyun.

Kaynak: Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi · Türkiye'de Üç Fazlı Sistem Zeytinyağı Fabrikası Pirina Atığından Elde Edilen Kompostun Zeytin Fidanlarının Büyümesi Üzerine Etkileri (2026, 23(5): 1494-1504) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589306 · Marmara Üniversitesi Açık Erişim · İki Fazlı Zeytinyağı İşletmelerinde Oluşan Pirinanın Özelliklerinin Zeytin Çeşidine Bağlı Olarak Değişimi (2017) · https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/9d64581d-13dd-4c32-876b-b243f609a255 · Çevre Şehircilik Bakanlığı · Zeytinyağı Tesislerinde Oluşan Atıksuların Yönetiminde Uyulması Gereken Teknik Hususlar (Genelge 2015/10, yürürlük 17.11.2015; metin kaydı) · https://www.alomaliye.com/2015/11/20/zeytinyagi-tesislerinde-olusan-atiksularin-yonetimi-hk-genelge/

Pirina nasıl toplanır, saklanır ve taşınır?

Pirina nemli ve ağır bir maldır. Sızıntı suyu bırakır, sıcakta kokar ve ısınır. Bu yüzden açıkta toprağa yayılmış yığın alıcı ve komşu için sorun olur. Genelge, pirinanın geçici depolanması ve taşınmasına ilişkin şartları da ele alır; ayrıntıyı il çevre şehircilik müdürlüğünden ve genelgenin tam metninden teyit edin.

Sızdırmaz zemin, yağmurdan korunma ve sızıntıyı toplama yığının komşuya ve çevreye yükünü azaltır. Bunların hangi ölçüde zorunlu olduğunu genelgenin tam metninden okuyamadık; il çevre şehircilik müdürlüğünden teyit edilir.

Taşımada damperli ve sızdırmaz kasalı araç ve üstü örtülü yük kullanmak, yolda sızıntıyı ve kokuyu önler. Hava şartlarına göre yığının nemi değişir; kurutulmuş pirina taşıma ağırlığını ve yakıt hesabını etkiler.

Küçük köy değirmenlerinde pirina elle ve küçük yığın hâlinde çıkar; alıcı toplayıcı genellikle birkaç değirmenin pirinasını bir araya getirir. Büyük fabrikalar sezon boyunca düzenli parti verebilir.

Kaynak: Çevre Şehircilik Bakanlığı · Zeytinyağı Tesislerinde Oluşan Atıksuların Yönetiminde Uyulması Gereken Teknik Hususlar (Genelge 2015/10, yürürlük 17.11.2015; metin kaydı) · https://www.alomaliye.com/2015/11/20/zeytinyagi-tesislerinde-olusan-atiksularin-yonetimi-hk-genelge/ · Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi · Türkiye'de Üç Fazlı Sistem Zeytinyağı Fabrikası Pirina Atığından Elde Edilen Kompostun Zeytin Fidanlarının Büyümesi Üzerine Etkileri (2026, 23(5): 1494-1504) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589306

Kalite ölçütleri

Pirina alıcısı kullanım amacına göre farklı şey ister. Aşağıdaki ölçütler okuduğumuz çalışmalardan çıkar; eşik değeri vermiyoruz, çünkü eşik alıcının şartnamesinde yazar.

Marmara çalışması nem oranını ve miktarını, pirinanın en belirleyici ölçütü olarak ele alır. Aynı çalışmada pirina miktarı ve nemi zeytinin yağ, nem ve katı madde içeriğine, ayrıca malaksöre eklenen su miktarına bağlı bulunmuştur. Yani iki fabrikanın pirinası aynı değildir.

Uludağ Üniversitesi 2016 tezi, çekirdeksiz kuru zeytin posasını 2 fazlı, 3 fazlı ve 2+3 fazlı sistemlerden ayrı ayrı ölçmüştür. Rumende parçalanabilirlik 2 fazlı ve 2+3 fazlı posalarda 3 fazlıya göre daha yüksek bulunmuştur. Yani yem alıcısı için üretim sistemi önemlidir.

Kompost alıcısı için pirinanın karasuyla ve çiftlik gübresiyle karıştırılarak olgunlaştırılması ve fitotoksik etkisinin geçmesi gerekir. Tekirdağ makalesi, kompostlama sürecinde pirina ve karasudaki fitotoksik etkinin ortadan kalktığını bildirir.

• Nem oranı: ıslak, yarı kuru ya da kurutulmuş olduğunu alıcıya açıkça yazın.
• Üretim sistemi: iki fazlı, üç fazlı ya da karışık; ayrı partilerde tutun.
• Çekirdek ve kabuk payı: çekirdeksiz kuru posa ve çekirdekli pirina farklı alıcıya gider.
• Yağ kalıntısı: pirina yağı çıkaracak tesis için laboratuvar sonucu istenir.
• Yabancı madde: taş, plastik, ip, çuval parçası yok.

Kaynak: Marmara Üniversitesi Açık Erişim · İki Fazlı Zeytinyağı İşletmelerinde Oluşan Pirinanın Özelliklerinin Zeytin Çeşidine Bağlı Olarak Değişimi (2017) · https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/9d64581d-13dd-4c32-876b-b243f609a255 · Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Farklı üretim sistemlerinden elde edilen çekirdeksiz kuru zeytin posasının yem değeri ve hayvan beslemede kullanım olanaklarının belirlenmesi (yüksek lisans tezi, 2016) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/d1e49e90-7585%2D4447-93ae-307c1441a209 · Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi · Türkiye'de Üç Fazlı Sistem Zeytinyağı Fabrikası Pirina Atığından Elde Edilen Kompostun Zeytin Fidanlarının Büyümesi Üzerine Etkileri (2026, 23(5): 1494-1504) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589306

Kim alır, ne için kullanılır?

Pirina yan ürün pazarının en hacimli kalemlerinden biridir; alıcı çeşidi geniştir. Sektör kartları sayfanın altında listelenir, burada kullanım yollarını kaynaklı anlatıyoruz.

Pirina yağı çıkaran tesisler: Tekirdağ makalesine göre pirina, pirina yağı yapmak için kullanılır ve geri kalan posa yakıt olarak kullanılabilir. Pirina yağının tanımı ve sınıfları ayrı rehberde: /pazar/zincir/zeytin-pirina-yağı.

Yakıt: Aynı makale, posanın yakıt olarak kullanılmasının dezavantajı olduğunu, yakıldığında yüksek karbonmonoksit emisyonuyla hava kirliliği yaratabildiğini bildirir. Marmara Üniversitesi'nin 2003 çalışması pirinayı biyokütle olarak ele almış; doğrudan yakma ve piroliz işlemlerini farklı reaktörlerde denemiştir. Yakıt değerini kaynaktan okuyamadık, rakam yazmıyoruz.

Kompost ve toprak düzenleyici: Tekirdağ makalesinde üç fazlı pirina, ayrılmış sığır gübresi, tavuk gübresi, saman ve az miktarda karasu ile kompostlanmıştır. Kuru ağırlık bazında en uygun karışım yüzde 46 pirina, yüzde 27 sığır gübresi, yüzde 21 tavuk gübresi, yüzde 5 saman ve yüzde 1 karasu bulunmuştur; kompostlama toplam 425 gün sürmüştür. Elde edilen kompost zeytin fidanı yetiştirme ortamında denenmiş ve fidan boyu, sürgün uzunluğu ve çapı kontrolden yüksek çıkmıştır.

Hayvan yemi: Uludağ tezinde kuzu besi rasyonlarına yüzde 10 ve yüzde 20 oranında çekirdeksiz kuru zeytin posası eklenmiş; besi performansı önemli ölçüde etkilenmemiş, yem maliyeti yüzde 5,5 ile 12,5 arasında düşmüştür. Yazar yüzde 20'ye kadar eklenebileceğini bildirmiştir. Bu bir tek çalışmadır; yem olarak satış için yem mevzuatı ve il müdürlüğü teyidi gerekir.

Kaynak: Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi · Türkiye'de Üç Fazlı Sistem Zeytinyağı Fabrikası Pirina Atığından Elde Edilen Kompostun Zeytin Fidanlarının Büyümesi Üzerine Etkileri (2026, 23(5): 1494-1504) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589306 · Marmara Üniversitesi Açık Erişim · Thermolysis of solid residue from olive oil production (2003) · https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/5a4bce60-f57b%2D4229-8004%2D459cc75a6d1b · Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Farklı üretim sistemlerinden elde edilen çekirdeksiz kuru zeytin posasının yem değeri ve hayvan beslemede kullanım olanaklarının belirlenmesi (yüksek lisans tezi, 2016) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/d1e49e90-7585%2D4447-93ae-307c1441a209

Mevzuat: pirina atık mı, yan ürün mü?

Pirinaya özgü tek bir yönetmelik bulamadık. Üç ayrı alan birlikte okunur: atık, fabrika ve yem-gübre-gıda.

Atık Yönetimi Yönetmeliği, üreticisi ya da elinde bulunduran tarafından çevreye atılan ya da bırakılan maddeyi atık sayar (md. 4). Aynı yönetmeliğin 19. maddesi "yan ürün" başlığını taşır: üretim prosesinin ayrılmaz bir parçası olarak üretilen ve kapasite raporunda ürün ya da yan ürün olarak yer alan; geleceğe dönük kullanım talebi sürekli olan; doğrudan bir prosesde kullanılabilen; kullanımında çevre ve insan sağlığına zarar vermeyecek tedbirler alınan madde, belirli koşullarla atık sayılmayabilir. Bu uygunluk için Bakanlığa başvurulur (md. 19/2). Pirinanın bu koşulları sağlayıp sağlamadığını tek tek kendi tesisiniz için il çevre şehircilik müdürlüğüne sorun.

Atık listesindeki (Ek-4) pirina kodunu okuyamadık; kod yazmıyoruz.

Karasu: 2015/10 sayılı genelgenin amacı, karasuyun tesis yakınındaki araziye ya da sucul ortama verilmesini önlemektir. Üç fazlı fabrikalarda lagün, alan yetersizse iki fazlı sistem öngörülür. Karasuyu araziye vermek ya da dereye bırakmak çevre mevzuatı ihlali olabilir; yükümlülükleri il müdürlüğünden teyit edin.

3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı Kanunu madde 20, zeytinlik sahalarında ve en az 3 kilometre çevresinde zeytinliklerin gelişmesini engelleyecek kimyevi atık bırakan, toz ve duman çıkaran tesis yapılmasını yasaklar; zeytinyağı fabrikaları bu yasaktan ayrılmıştır, ancak bu alanlarda zeytinyağı fabrikası ve küçük ölçekli tarımsal sanayi işletmesi yapımı ve işletilmesi Tarım Bakanlığının iznine bağlıdır. Fabrika kurmayı düşünenler için bu izin ayrıca sorulur.

Yem, gübre ve yakıt olarak satış: Hangi alıcı için hangi ürün standardı ve kayıt şartı olduğunu okumadık. Yem için Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğünü, gübre ve toprak düzenleyici için aynı müdürlüğü, yakıt için çevre şehircilik müdürlüğünü arayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · Çevre Şehircilik Bakanlığı · Zeytinyağı Tesislerinde Oluşan Atıksuların Yönetiminde Uyulması Gereken Teknik Hususlar (Genelge 2015/10, yürürlük 17.11.2015; metin kaydı) · https://www.alomaliye.com/2015/11/20/zeytinyagi-tesislerinde-olusan-atiksularin-yonetimi-hk-genelge/ · T.C. Resmî Gazete · 7 Şubat 1939 tarihli ve 4126 sayılı sayı · 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanun · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.3573.pdf

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler nem oranı, iki fazlı ya da üç fazlı olması, çekirdek payı, yağ kalıntısı, parti büyüklüğü, nakliye mesafesi, sezon ve alıcının kullanım amacıdır.

Sezon kasımdan şubata sürer; arz bu aylarda yığılır, sezon dışında sınırlıdır. Alıcılar sezon başında sözleşmeli düzenli teslim isteyebilir.

Nakliyede nem ve ağırlık maliyeti belirler: ıslak pirina yükün büyük kısmını sudan oluşturabilir. Marmara hesabına göre pirinanın nemi yüzde 48 ile 74 arasında olabilir; bu, taşınan malın yarısından fazlasının su olabileceği anlamına gelir.

İlan verirken miktar (ton), nem durumu, sistem (iki ya da üç fazlı), çekirdek durumu, teslim yeri ve varsa analiz belgesini yazın. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Marmara Üniversitesi Açık Erişim · İki Fazlı Zeytinyağı İşletmelerinde Oluşan Pirinanın Özelliklerinin Zeytin Çeşidine Bağlı Olarak Değişimi (2017) · https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/9d64581d-13dd-4c32-876b-b243f609a255 · Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi · Türkiye'de Üç Fazlı Sistem Zeytinyağı Fabrikası Pirina Atığından Elde Edilen Kompostun Zeytin Fidanlarının Büyümesi Üzerine Etkileri (2026, 23(5): 1494-1504) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4589306

Sık sorulan sorular