Karaçam Odunu

Karaçam odunu nedir, nereden gelir?

Karaçam (Pinus nigra), Türkiye'nin hemen her bölgesinde görülen, 400 ila 2100 metre yükseltide yayılan bir çamdır. Orman Genel Müdürlüğü sayfasına göre ağaç yaklaşık 40 metre boy ve bir metreden fazla çapa ulaşabilir, yaklaşık 400 yıl yaşayabilir, gövdesi silindir biçiminde ve düzgündür. Düzgün gövde, uzun ve düz tomruk ve direk çıkarmaya elverişli olması demektir.

Odunu sert, dayanıklı ve reçinelidir; çivi ve vida tutma direnci iyidir, işlenmesi kolaydır. Bu yüzden yapı malzemesi olarak kullanılır. Bir ansiklopedi sayfası da karaçam kerestesinin kalitesini değerli olarak niteler; çam kerestesi mobilya, yapı ve kâğıt sanayisinde kullanılır.

Karaçam odunu tek bir ürün değil bir ürün ailesidir. Aynı ağaçtan düz gövde kısmı tomruk ve direk, orta çaplı parçalar sanayi odunu ve lif-yonga odunu, küçük çaplı ve dal kısmı yakacak odun, kesim artıkları ise yonga ve biyokütle olarak ayrılır. Kereste fabrikasında ise çıkan talaş ve yonga ayrı birer yan ürün olur.

Sayfanın altında üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı ve lojistik kartları ayrıca listelenir. Burada o kartların içinde çalıştığı çerçeveyi anlatıyoruz: ağaçtan ürüne giden yol, kalite, kullanım, mevzuat ve ticaret.

Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Karaçam (Pinus nigra Arnold.) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/karacam · Küre Ansiklopedi · Çam ağacı (Pinus spp.) · https://kureansiklopedi.com/tr/detay/cam-agaci-pinus-spp-ecd64

Karaçam odunu nasıl üretilir ve kimden alınır?

Devlet ormanlarında üretim Orman Genel Müdürlüğünün yıllık üretim programıyla yapılır; kesim, toplama, taşıma ve imal gibi orman işleri Orman Kanunu madde 40'a göre işyerinin bulunduğu yerdeki orman köylülerinin ve kooperatiflerin iş alma önceliği olan işlerdir. Bir tomruk ya da direk partisi ilanda "ormandan geldi" diyorsa bunun hangi işletme müdürlüğünden, hangi satışla alındığı sorulabilir olmalıdır.

Ağaç kesimi ve ormandan ürün çıkarmak izne bağlıdır. Orman Kanunu madde 14(A) ve (B) devlet ormanında ağaç kesmeyi, kökünden sökmeyi ve ağaçtan çıra, kabuk, katran, sakız çıkarmayı yasaklar; madde 15 bunun orman idaresinin iznine bağlı olduğunu söyler. Madde 91 izinsiz kesme için hapis ve adli para cezası öngörür. Bu rehber ormandan izinsiz odun almayı hiçbir biçimde tavsiye etmez; ilanında kaynağı belirsiz odun satan kişiden belge istenir.

Özel arazide yetiştirilen karaçamın kesimi için de arazinin orman sayılıp sayılmadığı önemlidir. Orman Kanunu madde 1, tabii yetişen ya da emekle yetiştirilen ağaç topluluklarını yerleriyle birlikte orman sayar. Kendi arazinizdeki ağacı kesmeden önce il tarım ve orman müdürlüğünden izin ve belge durumunu teyit edin.

Üretimde çıkan kesim artıkları (dal, tepe, kabuk) yakacak, yonga ve biyokütle kartlarına yönlenir; kabuk için odun kabuğu rehberine bakın. Kereste fabrikasında çıkan talaş ve yonga ise talaş ve iri yonga rehberlerinde anlatılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 8 Eylül 1956 tarihli ve 9402 sayılı sayı · 6831 sayılı Orman Kanunu (md. 14, 15, 37, 91) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.6831.pdf · Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Karaçam (Pinus nigra Arnold.) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/karacam

Kalite ölçütleri: iyi karaçam odunu nasıl seçilir?

Kalite ürünün kullanılacağı yere göre değişir. Tomruk ve direk için düz gövde, eşit çap, çatlaksız ve budaksız boy önemlidir. Kereste için kuruluk, çarpılma ve çatlak durumu, budak yoğunluğu ve ölçü toleransı; yakacak için kuruluk ve parça boyu; yonga ve lif levha için temizlik (kum, taş ve metal olmaması) ve parça boyutu aranır.

Karaçam odunu lif levha hammaddesi olarak da denenmiştir. 2024 tarihli bir çalışmada karaçam yongalarından MDF levha üretilmiş; yoğunluk, rutubet, kalınlık, formaldehit emisyonu (E2 sınıfı), yüzey pürüzlülüğü, yüzeye dik çekme direnci, eğilme mukavemeti ve elastikiyet modülü istenen değerleri karşılamış, yüzey sertliği, kalınlığına şişme ve su alma değerleri ise standartların dışında kalmıştır. Çalışma karaçamı mekanik ve emisyon açısından MDF için uygun, ancak su ile temas eden ortamlar için iyileştirme gerektiren bir hammadde olarak değerlendirir. Bu tek bir çalışmadır; fabrikanın kendi şartnamesi esastır.

Direk ve yapı kerestesinde emprenye (koruyucu işlem) ve boyutsal standartlar alıcının şartnamesine göre belirlenir. Bu şartnamelerin ayrıntısını (işlem türü, giriş derinliği, çap ve boy tabloları) okumadığımız için yazmıyoruz; alıcıdan yazılı şartname isteyin. Yakıt olarak kullanılacak odunun ısıl değeri ve nem sınırı için okunmuş bir kaynak yoktur; alıcı parti bazlı analiz ister.

Kusurlar: çürük, mavi leke, böcek deliği, çatlak, çok eğri gövde, yoğun budak, yanlış boyutlandırma. Ormandan çıkan odunda yetkili işletmenin damga ve belgesi aranır.

• Tomruk ve direk: düz gövde, eşit çap, çatlaksız; ölçü ve boy alıcının şartnamesine uygun.
• Kereste: kuru, çarpılmamış, budak yoğunluğu ve ölçü toleransı alıcıyla yazılı.
• Yakacak ve yonga: kuru, temiz (toprak, taş ve metal yok), parça boyu eşit.
• Emprenyeli ürün: işlem belgesi ve şartname yazılı.
• Kaynak belgesi: yetkili işletme, satış usulü ve damga bilgisi yazılı.

Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Karaçam (Pinus nigra Arnold.) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/karacam · Journal of Green Technology and Environment, 2(2), 2024 · Karaçam (Pinus nigra J.F. Arnolds subsp.) Odunundan Orta Yoğunlukta Lif Levha (MDF) Üretimi · https://avesis.yyu.edu.tr/yayin/bd34d561-6cc9-4d01-a70d-df86953ea78b/karacam-pinus-nigra-j-f-arnolds-subsp-odunundan-orta-yogunlukta-lif-levha-mdf-uretimi

Kim alır, ne için kullanılır?

Karaçam odununun alıcıları ürüne göre değişir. Sektör kartları sayfanın altındadır; burada bağlamı veriyoruz.

Yapı ve kereste: Çatı ve iskele kerestesi, sandık ve palet, yapı kerestesi alan kereste fabrikaları ve inşaat işletmeleri en geniş alıcı grubudur. Ansiklopedi kaynağına göre çam kerestesi mobilya, yapı ve kâğıt sanayisinde kullanılır.

Direk ve tarım yapıları: Düz gövdeli, emprenyeli karaçam direkler enerji ve haberleşme hatlarında, bağ ve bahçe telli sistemlerinde, sera ve fındık bahçesi dikmelerinde, iskele ve liman yapılarında kullanılır. Hangi işte hangi ölçü ve emprenyenin gerektiği işi yaptıran kurumun şartnamesindedir.

Yakıt: Yakacak odun, soba ve kazanda kullanılır; ayrıntı yakacak odun rehberinde. Kesim artıkları ve ince parçalar kıyılıp yonga, pelet ya da briket hammaddesi olur; biyokütle elektrik tesislerine satış OGM satış yönetmeliğinde ayrıca düzenlenmiştir (md. 9).

Levha sanayisi: Lif-yonga odunu yonga levha ve MDF fabrikalarının hammaddesidir. Karaçamın MDF için uygunluğu bir çalışmada ölçülmüştür (kalite bölümüne bakın).

Geleneksel kullanım: Reçineli parçalardan çıra yapılır; devlet ormanında çıra çıkarmak izne bağlı olduğu için çıra rehberine bakın.

Kaynak: Küre Ansiklopedi · Çam ağacı (Pinus spp.) · https://kureansiklopedi.com/tr/detay/cam-agaci-pinus-spp-ecd64 · T.C. Resmî Gazete · 25 Haziran 2021 tarihli ve 31522 sayılı sayı · Orman Ürünlerinin Satış Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik · https://www.alomaliye.com/2021/06/25/orman-urunlerinin-satis-usul-ve-esaslari/ · Journal of Green Technology and Environment, 2(2), 2024 · Karaçam (Pinus nigra J.F. Arnolds subsp.) Odunundan Orta Yoğunlukta Lif Levha (MDF) Üretimi · https://avesis.yyu.edu.tr/yayin/bd34d561-6cc9-4d01-a70d-df86953ea78b/karacam-pinus-nigra-j-f-arnolds-subsp-odunundan-orta-yogunlukta-lif-levha-mdf-uretimi

Mevzuat: orman ürünü satışı, izin ve atık

Orman ürünü tanımı ve satış usulleri: Orman Ürünlerinin Satış Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, devlet ormanlarından elde edilen orman ürünlerinin satışını düzenler. Satış açık artırmayı esas alır (md. 5); açık artırma, geçici ihale ve onay süreçleri madde 6'da, ilanlar madde 7'de, teminatlar madde 8'de yer alır. Tahsisli satışlar madde 9'da düzenlenir; burada yakacak odun, kök odunu ve kesim artıkları (9/1-ı), talaş odunu ve lif yonga odunu (9/1-h), biyokütle elektrik tesislerine satış (9/1-o) ve köylülere dikili ağaç satışı (9/1-k) sayılır. Köylülerin zati ihtiyaçları için kırk metreküpü geçmemek üzere ürün verilmesi madde 9/1-c'dedir.

Üretim önceliği ve izin: Orman Kanunu madde 39, devlet ormanlarından yapılan üretimde orman köylülerinin ihtiyaçlarının öncelikle karşılanacağını söyler; madde 37, yıllık üretim programı dışındaki ürün ve artıkların toplanma iznini düzenler; madde 40 orman işlerinde yöre köylülerine ve kooperatiflere öncelik verir. Aykırılığın cezaları madde 91'dedir.

Atık: Kereste ve emprenye atıkları, boyalı ya da kimyasal işlem görmüş odun parçaları atık mevzuatına tabi olabilir; atık üreticisi atığı ayrı toplama ve yönetmeliğe göre yönetme yükümlülüğündedir (Atık Yönetimi Yönetmeliği md. 4, 5). Emprenye atığının tehlikeli atık sayılıp sayılmadığı Ek-4 listesinden doğrulanmadı; çevre şehircilik il müdürlüğünden teyit edin.

Taşıma ve belge: Orman ürününün nakli için hangi belgelerin (nakliye izin belgesi gibi) gerektiği ürün sınıfına göre değişir; bu belgelerin ayrıntısını okumadık. Satıcıdan ve orman işletme müdürlüğünden teyit edin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 25 Haziran 2021 tarihli ve 31522 sayılı sayı · Orman Ürünlerinin Satış Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik · https://www.alomaliye.com/2021/06/25/orman-urunlerinin-satis-usul-ve-esaslari/ · T.C. Resmî Gazete · 8 Eylül 1956 tarihli ve 9402 sayılı sayı · 6831 sayılı Orman Kanunu (md. 14, 15, 37, 91) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.6831.pdf · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler ürün sınıfı (tomruk, direk, kereste, yakacak, yonga), boyut ve çap, kuruluk, kusur oranı, emprenye durumu, belge ve damga, parti büyüklüğü, ormandan alıcıya mesafe ve mevsimdir.

İlan verirken ürünü ve sınıfını, ölçüyü (boy, çap, metreküp ya da ster), kuruluğunu, emprenye durumunu, kaynağını (devlet ormanı satışı, özel arazi ya da sanayi artığı) ve belge durumunu, teslim yerini yazın. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Nakliye: Uzun tomruk ve direkler özel araç ve bağlama ekipmanı ister; boy ve ağırlık taşıma sınırları ve belge şartları vardır. Kereste ve yakacak kamyon ve damperli araçla taşınır; açık kasada branda ya da bağlama gerekir.

Depolama: Tomruk ve kereste yerden yüksekte, hava alan istiflerde ve yağıştan korunarak saklanır; yerde bekleyen ya da yağmur alan odun çürümeye ve mavi lekeye açıktır. Yakacak ve yonga kuru ve havadar yerde tutulur. Yığın yangın ve kendiliğinden ısınma riski taşıyabilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 25 Haziran 2021 tarihli ve 31522 sayılı sayı · Orman Ürünlerinin Satış Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik · https://www.alomaliye.com/2021/06/25/orman-urunlerinin-satis-usul-ve-esaslari/ · T.C. Resmî Gazete · 8 Eylül 1956 tarihli ve 9402 sayılı sayı · 6831 sayılı Orman Kanunu (md. 14, 15, 37, 91) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.6831.pdf

Sık sorulan sorular