Kan

Kan nedir, kesimde nasıl ayrılır?

Kan, hayvan kesildiğinde kesimhanede ayrı toplanabilen yan üründür. Kesim sırasında yere akıp giderse atık olur; temiz bir kapta ayrı toplanırsa hammadde sayılır. Aradaki fark tamamen toplama düzenindedir.

Hukuk dilinde kan, insan tüketimi amacıyla kullanılmayan hayvansal yan ürünler arasında yer alır. İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği bu maddelerin toplanmasından işlenmesine ve bertarafına kadar her aşamayı düzenler ve Avrupa Birliği'nin hayvansal yan ürünler düzenlemesine paralel hazırlanmıştır.

Yönetmeliğe göre kesim sonrası muayenede insan tüketimine uygun bulunan hayvanın kanı üçüncü kategori madde sayılır. Aynı kan, hastalık şüpheli ya da yasaklı madde verilmiş hayvandan geliyorsa birinci kategoriye girer; kategori kanın nereye gidebileceğini belirler.

Kan toplama bir kesimhane işidir. Küçük kasap ya da köyde kesim yapan kişi için kanın toplanması, saklanması ve yetkili alıcıya verilmesi ayrı bir düzen ister. Kanın doğrudan toprağa, dereye ya da kanalizasyona bırakılması çevre mevzuatıyla bağdaşmaz; kendi yerinizdeki uygulamayı il tarım ve orman ile çevre şehircilik müdürlüğünden sorun.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm

Kategori sınıfları: kan hangisine girer?

Yönetmeliğin 7. maddesi üç kategori tanımlar. Birinci kategori en riskli maddelerdir: bulaşıcı süngerimsi beyin hastalığı (TSE) şüphesi ya da izlenmesi olan hayvanlar, evcil ve hayvanat bahçesi hayvanları, deney hayvanları, yasaklı madde verilmiş hayvanlar ve bunlarla karışmış maddeler. Bu kan esas olarak yakılarak yok edilir.

İkinci kategori orta risklidir; hayvan gübresi, sindirim içeriği, kalıntı sınırı aşan ürünler gibi kalemleri kapsar. Kanın bu kategoriye düşmesi çoğunlukla bir kirlenmeyle olur: örneğin gübre ya da başka maddeyle karışmış kan gibi.

Üçüncü kategori en düşük risklidir ve muayenede uygun bulunan hayvanlardan çıkan kanı içerir. Yönetmeliğin 9. maddesine göre bu kategorideki maddeler işlendikten sonra çiftlik hayvanı yemi, evcil hayvan maması, gübre ya da toprak düzenleyici, biyogaz ve kompost, yakıt ya da türev ürün olarak değerlendirilebilir; değerlendirilemezse yakılır ya da düzenli depolamaya gönderilir.

Burada iki uyarı vardır. Birincisi: kategori karışırsa bütün parti daha riskli kategoriye geçer; bu yüzden hayvan türü ve muayene belgesi ayrı tutulur. İkincisi: hangi hayvan türünün kanının hangi yemde kullanılabildiği yem mevzuatı ve yönetmeliğin ekleri ve uygulama tebliğiyle belirlenir. Bu ekleri okuyamadık; yemde kullanım düşünüyorsanız il müdürlüğünden yazılı teyit alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm

Kan nasıl toplanır, saklanır, taşınır?

Kan çok hızlı bozulan bir yan üründür. Bu yüzden toplama, hızla soğutma ve kısa sürede işleme tesisine ulaştırma bu işin üç ayağıdır. Yönetmeliğin 5. maddesi işletmeciye yan ürünü en kısa sürede tanımlama ve yönetmeliğe uygun işlenmesini sağlama görevini verir.

Toplama kapları temiz, yalnız yan ürün için ayrılmış ve kolay yıkanır olmalıdır. Kategoriler asla birbirine karıştırılmaz (md. 19). Kan, kesim hattından ayrı bir kaba alınır, kapağı kapatılır ve gecikmeden soğutulur. Sıcaklık ve süre için kesin değer, alıcı tesisin şartnamesinde ve onay koşullarında yazılıdır; alıcıdan yazılı isteyin.

Taşıma için ticari belge gerekir: yönetmeliğin 16. maddesi belgede yan ürünün çıkış ve varış yerini, miktarını, cinsini ve işaretlemesini ister. Sevk eden, taşıyan ve teslim alan işletmeci 17. madde gereği kayıt tutar. Bu kayıtlar yetkili makam istediğinde gösterilir.

Sızdırmaz ve kapalı kap ya da tank, soğutmalı araç ve kamyonun yıkanabilir olması taşımanın temel şartlarıdır. Yönetmelik kap, araç ve ambalaj şartlarının Bakanlıkça belirleneceğini yazar (md. 16); ayrıntı uygulama tebliğindedir ve okunamamıştır, il müdürlüğünden teyit edilir.

Faaliyet onayı: Kanı işleyecek, kurutacak, sterilize edecek ya da depolayacak yerler 19. maddeye göre onay ister. Toplayıcı olarak yalnız kabı doldurup alıcıya taşıyan işletmeci ise çoğu zaman kayıt kapsamındadır; hangisinin sizin için geçerli olduğunu il müdürlüğünden öğrenin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Kim alır, ne için kullanılır?

Kanın alıcıları üç ana sektörde toplanır: yem, gübre ve sanayi. Sayfanın altındaki sektör kartları üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı ve lojistik aktörlerini ayrı ayrı gösterir; burada bağlamı veriyoruz.

Yem sektörü: Kurutulup öğütülmüş kan unu, hayvan yemlerinde protein hammaddesi olarak aranır. Üretim, püskürtmeli ya da benzeri kurutma ve öğütmeyle yapılır ve onaylı tesis ister. Hangi yem türünde hangi kan ürününün kullanılabileceği yem mevzuatına ve hayvan türüne bağlıdır; kaynağı belirsiz kan unu yem sanayisinde reddedilir.

Gübre sektörü: Kan unu azotça zengin organik gübre ve toprak düzenleyici hammaddesi olarak satılabilir. Kategori 2 ve 3 maddeden, onaylı ya da kayıtlı yerde üretilen ürünler yönetmeliğin 27. maddesi kapsamındadır; bu madde yem olarak da kullanılabilecek etli ve kemikli unların yemde kullanımını önleyecek işaretleme ister. Gübre olarak satış ayrıca gübre mevzuatındaki üretim izni, lisans ve tescil şartlarına bağlıdır; hayvansal menşeli ürünlerde hayvansal yan ürün yönetmeliği kapsamında belge de aranır (Gübre Yönetmeliği md. 7).

Sanayi sektörü: Kandan elde edilen albümin gibi ürünler yapıştırıcı, boya ve laboratuvar kullanımları için işlenir. Bu alanlar özel sınıf, saflık ve analiz belgesi ister; ayrıntı alıcının şartnamesinde yazılıdır. Bu rehber gıda, kozmetik ya da sağlık amaçlı kullanımı anlatmaz ve fayda iddiası taşımaz; o kullanımlar ayrı mevzuata girer.

İhracat: yönetmeliğin 38. ve 43. maddeleri ihracat sevklerinde mühürlü konteyner ve sağlık sertifikası gibi şartlar koyar. İhracat düşünen işletme ilgili sertifikayı ve alıcı ülkenin şartlarını il müdürlüğünden teyit eder.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1

Belge, kayıt ve onay: işletmeci ne yapmak zorunda?

Yönetmelik, yan ürünle uğraşan her işletmeciye üç temel yük koyar: taşıma belgesi (md. 16), kayıt tutma (md. 17) ve faaliyete göre bildirim ya da onay (md. 18 ve 19).

Kayıt (md. 18): Faaliyete başlamadan önce yetkili makama işletme, yapılan faaliyet, işlenen kategori ve süreç bildirilir; kapanış ve büyük değişiklikler de bildirilir. Zaten gıda işletmesi olarak kayıtlı ya da onaylı yerlerin ve hayvan tutan işletmelerin kendi çiftliğindeki işlemlerin bazı yükümlülükleri farklı olabilir.

Onay (md. 19): Sterilizasyon, yakma, yakıt olarak kullanma, evcil hayvan maması, organik gübre, biyogaz ve kompost üretimi, belirli depolama ve kesme işleri onay ister. Geçici onay en çok altı ay sürebilir.

Sevk (md. 43): Kategori 1 ve 2 maddelerin ve kemik unu, et-kemik unu, hayvan yağının sevkinde çıkış ve varış yerindeki yetkili makamların bilgilendirilmesi gerekir. Gübre hedef çiftliğe doğrudan gönderilir.

Cezalar: Onaysız çalışma ve eksiklik giderilmemesi hâlinde idari para cezası öngörülür (md. 44-46). Yönetmelik 2013 ve 2016'da değiştirilmiştir; güncel hâli ve uygulama tebliği ayrıntıları için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Atık: Kullanılamayan kan atık hâline gelirse Atık Yönetimi Yönetmeliği devreye girer; atık üreticisi atığı ayrı toplar, kayıt tutar ve izinli tesise gönderir. Kanı doğrudan kanalizasyona vermek ayrıca çevre mevzuatını ilgilendirir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Alım-satım ve soğuk zincir

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler kanın hangi hayvandan geldiği, taze mi kurutulmuş mu olduğu, soğuk zincirin korunup korunmadığı, partinin büyüklüğü, belge ve kategori netliği, alıcının tesisine mesafe ve mevsimdir.

Kan çok kısa sürede bozulduğu için ilanlar çoğunlukla bölgesel olur: kesimhane ile kuruttuğu ya da işlediği tesis arasındaki mesafe işin ekonomisini belirler. Uzak mesafe için kurutulmuş ürün (kan unu) daha uygundur; çuvalda, kuru ve ağzı kapalı taşınır.

Teslimde ticari belge, parti miktarı, kategori beyanı ve alıcı kayıt ya da onay bilgisi istenir. Muayene kaydı olmayan hayvanın kanı alıcı tarafından reddedilir.

İlan verirken ürünün taze kan mı, kurutulmuş kan unu mu olduğunu, hangi hayvan türünden geldiğini, miktarı, ambalajı, teslim yerini ve belge durumunu yazın. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm

Sık sorulan sorular