Hayvan gübresi ve tezek

Ahır, ağıl ve kümes gübresi çiftçinin en büyük yan ürünüdür: tarlaya organik gübre, biyogaz tesisine hammadde, köyde kurutulup yakıt olur. Yönetmelik gübreyi ve sindirim içeriğini orta riskli (ikinci kategori) yan ürün sayar; ham gübrenin kullanımı serbest değildir, ambalajlı organik gübre olarak satış ise lisans ve tescil ister. Bu rehber üç yolu ve kuralları anlatır.

Açık havada yığın hâlinde istiflenmiş, kurutulmuş yuvarlak inek tezeği keki yığını. · sarangib, Pixabay lisansı

Hayvan gübresi ve tezek nedir?

Hayvan gübresi, çiftlik hayvanlarının dışkısı ya da dışkı ile altlığın (saman, talaş) karışımıdır. Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliği hayvansal gübreyi böyle tanımlar: çiftlik hayvanlarından gelen ve tarımsal amaçla kullanılan dışkı veya dışkı ile altlığın karışımı. Büyükbaş ahır gübresi, küçükbaş ağıl gübresi ve tavuk kümesi gübresi bu grubun üç ana türüdür.

Tezek, aynı gübrenin şekillendirilip güneşte kurutulmuş hâlidir; Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da köy fırını ve soba yakıtı olarak bilinir. Yani ham gübre, kompostlaşmış gübre ve tezek aynı kaynaktan çıkan ama ayrı kuralı olan üç üründür.

Bu üç ürün hukuken farklı iki yerde durur. Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği, gübre ve sindirim sistemi içeriğini kategori 2 sayar (md. 7). Gübre yönetmeliği ise bu gübrenin ambalajlı organik gübre olarak satılmasının koşullarını yazar. Su ve toprağın korunması içinse nitrat yönetmeliği devreye girer. Bu rehber üçünü ayrı ayrı anlatır.

Tek bir konuda karışıklık olmasın: ahırda ya da ağılda biriken gübreyi kendi tarlanıza serpmek ile gübreyi ambalajlayıp satmak ayrı işlerdir. Birincisi çevre ve su kurallarına, ikincisi gübre lisansı ve tescile bağlıdır. Alıcı ve satıcı kartları sayfanın altında ayrıca listelenir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 12 Ekim 2025 tarihli ve 33045 sayılı sayı · Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (değişiklik metni bu sitede okundu; Resmî Gazete adresi doğrulanmadı) · https://www.hukukihaber.net/tarimsal-kaynakli-nitrat-kirliligine-karsi-sularin-korunmasi-yonetmeliginde-degisiklik · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (md. 7 ve 9, tam metin kopyası) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/

Yan ürün olarak gübre: kategori 2 ve izinli yollar

Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği madde 7, kategori 2 listesinin ilk kalemine gübreyi ve sindirim sistemi içeriğini koyar. Kategori 2 orta risklidir: kategori 1 kadar riskli değildir, ama kategori 3 gibi serbest değildir.

Kategori 2 için izinli yollar madde 9'da sayılır. Uygun olduğunda işaretlenerek toprak zenginleştirici ya da organik gübre üretiminde kullanılır. Gübre ve sindirim içeriği gibi belirli maddeler işlenerek ya da doğrudan biyogaz ve kompost tesislerinde değerlendirilir. Yetkili makam uygun görürse bazı maddeler işlenmeden toprağa uygulanabilir. İşlenerek ya da işlenmeden yakıt olarak da kullanılabilir. Yakmak ya da sterilizasyon sonrası depolamak da sayılan yollar arasındadır.

Bu yüzden ham gübrenin kullanımı nereye, ne kadar ve hangi izinle yapılacağına göre değişir. Kendi çiftliğinizde, kendi tarlanıza uygulamak başka bir durumdur; gübreyi başka bir işletmeye taşımak, satmak ya da bir tesise vermek ise belgeye ve kayda bağlıdır. Bu ayrımı il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Gübre kategori 3 ile karışırsa bütün parti kategori 2 olur. Bu nedenle kategori 3 yan ürünler (kemik, yağ, kan) gübre yığınına katılmaz. Kategoriler ayrı tutulur.

Gübre ve sindirim içeriği için izinli yollar (Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği md. 7 ve 9)
Kategori	Gübre ve sindirim sistemi içeriği: kategori 2 (orta risk)
Organik gübre	Uygun olduğunda işaretlenerek organik gübre ya da toprak zenginleştirici üretimi
Biyogaz ve kompost	Doğrudan ya da işlenerek biyogaz ve kompost tesislerinde
Toprağa doğrudan	Yalnız yetkili makam uygun görürse, belirli maddeler için
Yakıt	İşlenerek ya da işlenmeden yakıt olarak kullanılabilir

Depolama ve tarlaya uygulama: su ve toprağı koruyan kurallar

Gübre yığını sadece koku ve sinek meselesi değildir; yağmur yıkarsa sıvısı dere ve kuyuya karışır. Bu yüzden Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliği, 12 Ekim 2025 tarihli değişiklikle hayvansal gübre için eylem planı kuralları ekledi.

Değişikliğe göre eylem planları şunları kapsar: gübrenin toprağa uygulanmasının uygun olmadığı kapalı dönemler; hayvansal gübre depolama ünitelerinin yapısal nitelikleri; depolama kapasitesi (nitrata hassas bölgede uygulamanın yapılamadığı en uzun süre için yeterli olmalıdır); toprağa uygulanacak gübre miktarının sınırlandırılması; bitkilerin aldığı azot miktarının belirlenmesi.

Aynı değişiklik, hayvansal gübreyle verilebilecek saf azot miktarını hektar başına yılda en fazla 170 kilogram olarak uygular. Uzun yetişme dönemi ya da yüksek azot alan ürün gibi istisnai koşullarda farklı miktarlar belirlenebilir. Nitrata hassas bölgeleri Bakanlık belirler ve ilan eder; bölgenizin bu listede olup olmadığını il tarım ve orman müdürlüğünden öğrenin.

Pratik olarak: gübreyi geçirimsiz, yağmurdan korunan bir alanda biriktirin; dere, kuyu ve su kaynağına yakın yığın yapmayın; tarlaya uygulamada toprağın donmuş ya da çok ıslak olduğu dönemi bekleyin. Bu bir tavsiye özetidir; bağlayıcı kapalı dönemler uygulama tebliğindedir ve bu tebliğ bu rehberde okunamadı.

Organik gübre olarak satış: lisans, tescil, ambalaj

Gübreyi kompostlayıp ya da işleyip ambalajlı organik gübre olarak satmak isteyen, Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmeliğe girer. Yönetmelik organik gübreyi "bitkisel ve/veya hayvansal kökenli atık ve/veya artıklardan elde edilen ürünler" diye tanımlar (md. 4).

Üretim izni: ürünleri üretecek kişiler Bakanlığa (BÜGEM) başvurur (md. 7). Hayvansal menşeli organik gübre için izin isteyen firmanın, Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği kapsamında belge almış olması zorunludur. Yani gübre fabrikasının yan ürün onayı da vardır.

Lisans ve tescil: ürünleri üreterek ya da ithal ederek piyasaya arz edenler faaliyetlerini belgelemek için lisans belgesi almak zorundadır (md. 11). Her ürün için piyasaya arzdan önce tescil belgesi gerekir (md. 12); hayvansal menşeli ürünün tescil belgesi, yan ürün mevzuatı kapsamındaki belgeye bağlanır.

Ambalaj ve etiket: ürünler ambalajlı ve tescil belgeli olarak piyasaya arz edilir; ambalajın açıldığında eski hâline dönemeyecek şekilde olması gerekir (md. 13). Ambalaj ya da etiket Ek-16'daki etiket ve işaretlemelere uygun olmalıdır (md. 16). Ek listeleri bu rehberde okunamadığı için etiketin içeriği burada sayılmadı.

Bu nedenle çiftçinin yığın gübresini dökme ya da çuvalla "organik gübre" diye satması, ambalajlı ve tescilli ürünle aynı şey değildir. Hangi yolun sizin işinize uyduğunu il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin; çiftlikler arası ham gübre taşıması ise yan ürün kuralları ve belgesine bağlıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik (md. 4, 7, 11, 12, 13, 16) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1 · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm

Biyogaz ve tezek yakıtı: iki başka yol

Biyogaz: gübre kapalı bir reaktörde havasız ortamda ayrıştırılınca metan açığa çıkar; bu gaz elektrik ve ısı üretiminde kullanılır. Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği, kategori 2 gübrenin işlenerek ya da doğrudan biyogaz ve kompost tesislerinde değerlendirilmesine izin verir (md. 9). Biyogaz tesisi yan ürün onayı gerektiren faaliyetlerdendir (md. 19).

Türkiye'de bu yolun büyüklüğü hakkında akademik bir çalışma vardır: 2024 tarihli bir araştırma, 2022 verilerini kullanarak kesimhane atıkları ile çiftlik hayvanı gübresinden elde edilebilecek yıllık biyogaz potansiyelini hesaplamıştır. Çalışma, kan ve işkembe içeriği ile mevcut hayvanların taze gübresini temel almıştır. Rakamlar yöntem ve varsayıma göre çok değişir; yatırım kararından önce kaynaktaki yöntem ve yıla bakın.

Tezek: kurutulmuş gübrenin yakıt olarak kullanımı, yan ürün yönetmeliğinde kategori 2 için sayılan yollardan biridir (md. 9). Ancak tezeğin ev ve köy fırınında yakılması için kendi çiftliğinizden mi aldığınız, satılıp satılmadığı ve bölgenizdeki yakıt ve hava kalitesi kuralları belirleyicidir. Tezeğin yakıt olarak çevre mevzuatı bu rehberde okunamadı; il tarım ve orman ve çevre şehircilik müdürlüğünden teyit edin (adres doğrulanmadı).

Kısacası gübrenin üç yolu vardır: tarla ve organik gübre, biyogaz, yakıt. Her yolun belgesi ayrıdır; ilan verirken hangi yolu hedeflediğinizi açıkça yazın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (md. 7 ve 9, tam metin kopyası) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/ · Black Sea Journal of Engineering and Science · 2024, cilt 7, sayı 4 · Türkiye'deki Kesimhane Atıklarından ve Çiftlik Hayvanları Gübrelerinden Elde Edilebilecek Biyogaz Potansiyelinin Tespiti Üzerine Bir Araştırma (DOI 10.34248/bsengineering.1463671) · https://avesis.akdeniz.edu.tr/yayin/f14cf9eb-6e3d-441a-a097-d979fcce17a4/a-research-on-the-determination-of-biogas-potential-from-slaughterhouse-wastes-and-livestock-manure-in-turkiye

Kim alır, ne için kullanılır?

Gübrenin alıcıları kullanım yoluna göre ayrılır. Sayfanın altındaki sektör kartları üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı ve lojistik aktörlerini tek tek gösterir; burada bağlamı veriyoruz.

Üretici tarafı: büyükbaş ahır, küçükbaş ağıl ve tavuk kümesi gübresi ayrı türdür. Kümes gübresi çoğunlukla altlıkla birlikte parti sonunda kaldırılır; ahır gübresi ise günlük sıyrılıp yığın yapılır. İkisi de kompost ya da biyogaz hammaddesi olabilir.

Dönüştürücü: biyogaz tesisleri, kompost ve organik gübre tesisleri ve solucan gübresi üreticileri ham gübreyi satın alır. Bu işletmeler yan ürün onayı ve gübre lisansı gibi belgelere bağlıdır; alıcının belgesini görmeden gübre vermeyin.

Kullanıcı: bahçe, bağ, sera ve organik tarım yapan çiftçiler olgunlaşmış gübreyi tarlaya uygular. Organik tarımda hangi girdinin kullanılabileceği Organik Tarımın Esasları Yönetmeliği ek listesindedir; bu liste bu rehberde okunamadı, organik sertifikalı üretici kontrol kuruluşundan teyit etmelidir. Mantar yetiştiricileri de at gübresi gibi gübreyi substrat hammaddesi olarak alabilir.

Bireysel kullanıcılar: ev bahçesi ve balkon yetiştiricisi paketli gübre alır; bu ürün ambalajlı ve tescilli olmak zorundadır. Köyde tezek yakıtı kullananlar ise kendi üretim ve ihtiyaçlarını karşılar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik (md. 4, 7, 11, 12, 13, 16) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1 · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (md. 7 ve 9, tam metin kopyası) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler gübrenin hangi hayvandan geldiği, kuru ya da nemli olması, altlık oranı, olgunluk (taze mi kompostlanmış mı), partinin büyüklüğü, ambalaj, nakliye mesafesi, belge ve tescil durumu ve mevsimdir.

Taşıma: gübre kuru ya da yarı kuru yük olarak damperli araç ya da römorkla taşınır; üstü branda ile örtülür, yol boyunca saçılmaz. Taze gübre yağmurda sızar; kapalı ya da örtülü araç tercih edilir. Taşıma belgeleri ve kayıtlar yan ürün yönetmeliği madde 16 ve 17'ye göre tutulur.

Depolama: yığın yağmurdan korunur, geçirimsiz zemine konur, su kaynaklarından uzak tutulur. Yığın büyüdükçe kapasite sınırı önem kazanır; nitrata hassas bölgelerde depolama kapasitesi uygulamanın yapılamadığı en uzun süre için yeterli olmalıdır.

Teslimde ne istenir: ticari belge ya da irsaliye, miktar, hayvan türü, kuru ya da nemli olduğu ve alıcının kayıt ya da onay bilgisi. Ambalajlı organik gübre ise tescil belgesi ve etiketle satılır.

İlan verirken gübrenin türünü (büyükbaş, küçükbaş, kümes), kuru ya da nemli, taze ya da kompostlanmış olduğunu, miktarı, teslim yerini ve belge durumunu yazın. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik (md. 4, 7, 11, 12, 13, 16) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1 · T.C. Resmî Gazete · 12 Ekim 2025 tarihli ve 33045 sayılı sayı · Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (değişiklik metni bu sitede okundu; Resmî Gazete adresi doğrulanmadı) · https://www.hukukihaber.net/tarimsal-kaynakli-nitrat-kirliligine-karsi-sularin-korunmasi-yonetmeliginde-degisiklik

Sık sorulan sorular

Ahır gübresi hayvansal yan ürün müdür?

Evet. Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği madde 7, gübre ve sindirim sistemi içeriğini kategori 2 yan ürün sayar. Kategori 2 için organik gübre, biyogaz, kompost ve yakıt gibi izinli yollar madde 9'da sayılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (md. 7 ve 9, tam metin kopyası) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/

Gübreyi doğrudan tarlaya serpebilir miyim?

Kendi çiftliğinizde kendi tarlanıza uygulamak ayrı, başkasına vermek ya da satmak ayrı kuraldır. Nitrat yönetmeliği hayvansal gübreyle verilen azotu sınırlar ve kapalı dönemler koyar. Kendi durumunuzu il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Hektar başına ne kadar hayvan gübresi verilebilir?

Nitrat yönetmeliğinin 2025 değişikliği, hayvansal gübreyle verilebilecek saf azot miktarını hektar başına yılda en fazla 170 kilogram olarak uygular; istisnai koşullarda farklı miktar belirlenebilir. Bölgenizin durumunu il müdürlüğünden teyit edin.

Gübreyi çuvallayıp organik gübre diye satabilir miyim?

Ambalajlı organik gübre satışı için lisans belgesi (md. 11) ve ürün tescil belgesi (md. 12) gerekir; ürün ambalajlı ve tescil belgeli satılır (md. 13). Hayvansal menşeli ürün için yan ürün belgesi de şarttır (md. 7). Dökme gübre için kural farklıdır; müdürlükten teyit edin.

Gübre biyogaz tesisine verilebilir mi?

Evet. Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği kategori 2 gübrenin doğrudan ya da işlenerek biyogaz ve kompost tesislerinde değerlendirilmesine izin verir. Tesisin yan ürün onayı olmalı, taşıma için ticari belge ve kayıt tutulmalıdır.

Tezek satılabilir mi, yakıt olarak serbest mi?

Yakıt olarak kullanım yan ürün yönetmeliğinde kategori 2 için sayılan yollardan biridir. Satış, taşıma ve yakılacağı bölgedeki yakıt ve hava kalitesi kuralları ayrıca bakılır; bu mevzuat okunamadı. İl tarım ve orman ve çevre şehircilik müdürlüğünden teyit edin.

Kemik ya da yağ artığını gübre yığınına atabilir miyim?

Hayır. Kemik, yağ ve kan kategori 3, gübre kategori 2'dir. Karışırsa bütün parti kategori 2 olur ve alıcısı daralır. Kategoriler ayrı tutulur.

Gübre yığını nereye yapılmalı?

Geçirimsiz zemine, yağmurdan korunmuş ve dere, kuyu gibi su kaynaklarından uzak bir yere. Nitrat yönetmeliği depolama ünitelerinin yapısal niteliklerini ve kapasitesini eylem planına bağlar; bağlayıcı ölçüler uygulama tebliğindedir ve okunamadı.

Gübre ilanı verirken neleri yazmalıyım?

Gübrenin türünü (büyükbaş, küçükbaş, kümes), kuru ya da nemli, taze ya da kompostlanmış olduğunu, miktarı, teslim yerini ve belge durumunu yazın. Ambalajlı ürünse tescil bilgisini ekleyin. İletişim portal içinden yapılır.

Gübre ve Tezek kimden çıkar, kim toplar, kim işler ve kim kullanır: 13 sektör kaydı, her birinde kullanım yöntemi ve kalite ölçütü. Bu ürünü satıyor ya da arıyorsan ilanını fire ve yan ürün pazarında açabilirsin.

Hayvan gübresi ve tezek