Domates Yaprağı

Domates yaprağı nedir, nereden çıkar?

Domates bitkisi sezon boyunca yaprak verir. Serada bitki tek ya da iki gövdeye alınır; yan sürgünler ve alt yapraklar zaman zaman koparılır. Bu koparılan yeşil kütle yan ürün olarak birikir. Açık tarlada ise asıl yığın sezon sonunda, bitkiler sökülürken ortaya çıkar. Sektör kartlarında bu iki kaynak ayrı görünür: sera budama artığı toplayıcısı ve açık tarla sezon sonu sap toplayıcısı.

Yaprak, meyve gibi ürün değildir; çoğu üretici için ek iş ve bertaraf sorunudur. Bu yüzden değeri düşük kalır ve çoğu yerde kompost yığınına, tarla kenarına ya da yakılmak üzere bir köşeye gider. Rehberin amacı bu kütleyi yöneterek hem hastalığı sonraki sezona taşımamak hem de kompost gibi kullanışlı bir sonuç almaktır.

Yaprağın hastalık açısından önemini Ankara Üniversitesi'nin açık ders belgesi gösterir. Belgeye göre erken yanıklık etmeni domates tarımı yapılan her yerde bulunur, bitkinin tüm toprak üstü kısımlarına zarar verir ve yapraklarda konsantrik halkalı lekeler yapar; şiddetli enfeksiyonda bitki yapraklarını döker ve tümüyle kurur. Aynı belge etmenin tohumla taşındığını, birkaç yıl tohumda ve hastalıklı bitki artıklarında canlılığını koruduğunu yazar.

Bu bilgi yaprağın "atık" olarak sıradan görülmemesi gerektiğini söyler: lekeli, kıvrılmış ya da kurumuş yaprak yalnız çöp değil, sonraki sezonun hastalık kaynağı da olabilir. Hangi yaprağın sağlıklı, hangisinin hastalıklı sayılacağı konusunda il tarım ve orman müdürlüğüne ya da ziraat mühendisine danışılır; bu rehber teşhis koymaz.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Açık Ders Malzemesi · Bahçe Bitkileri Genel Hastalıkları, Konu 1: Domates Hastalıkları (PDF, 2017) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=32091

Nasıl toplanır, ayrılır, saklanır?

Önce yaprağı kaynağına göre ayırın. Serada sürgün alma sırasında çıkan taze yeşil kütle ile sezon sonunda sökülen kuruyan bitki aynı özellikte değildir. Taze kütle nemlidir, çabuk ısınır ve kokar; kuru sap ise karbonca zengindir. Sektör kartlarında toplayıcı için "çuvallama ve hızlı atık" yöntemi yazılıdır: taze kütle uzun süre çuvalda bekletilmemelidir.

İkinci ayrım hastalıktır. Ankara Üniversitesi belgesinde erken yanıklığa karşı önlem olarak "hasattan hemen sonra bitki artıklarının ortadan kaldırılması" ve temiz tohum ile temiz fide kullanılması sayılır. Yani hastalık görülen sera ya da tarlanın artığını, sağlıklı parselin artığıyla karıştırmamak, ayrı yığın yapmak mantıklıdır.

Üçüncü ayrım yabancı maddedir. Sera çalışmasında yaprakla birlikte ip, klips, plastik parçası, bant ve kök topağı gelir. Kompost ya da başka bir işleme gitmeden önce bu parçaların ayıklanması gerekir. Bu madde için yazılı bir standart bulamadık; alıcı ilanda ne istediğini kendisi yazar.

Saklama: yığın yağmur ve yer suyundan korunmuş bir zemine kurulur. Taze yaprağı büyük bir yığın yapıp bırakmak, kokuya ve suyun yığın altından sızmasına yol açar. Atık Yönetimi Yönetmeliği, atığın karıştırılmamasını, kaynağında ayrılmasını ve geçici depolanmasını ister; üreticinin bu yükümlülüğü atık sayılan kütle için geçerlidir. Bir kütlenin atık mı yan ürün mü sayılacağı "Mevzuat" bölümünde anlatılır.

• Taze sürgün ve yaprak ile sezon sonu kuru sap ayrı yığınlanır.
• Hastalık belirtisi olan parselin artığı ayrı tutulur; sağlıklı artıkla karıştırılmaz.
• İp, klips, plastik ve kök topağı ayıklanır.
• Yığın yağmura ve yer suyuna karşı korunur, uzun süre sıcakta çuvalda bekletilmez.
• İlanda kaynak (sera ya da açık tarla), taze ya da kuru olduğu ve hastalık beyanı yazılır.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Açık Ders Malzemesi · Bahçe Bitkileri Genel Hastalıkları, Konu 1: Domates Hastalıkları (PDF, 2017) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=32091 · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Kompost: en yaygın ve en çok denenmiş yol

Domates yaprağının en doğal değerlendirme yolu komposttur. Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi'nde 2018'de yayımlanan çalışmada hasat sonrası domates artıkları, başka bitkisel ya da hayvansal atık karıştırılmadan, yalnız hayvan gübresi özütünden alınan mikroorganizmalarla aşılanarak yığın (windrow) yöntemiyle kompostlandı. Yığın yüzde 60 nemde tutuldu ve süre 90 gün sürdü.

Aynı özete göre yığın 38. günde yüksek ısı (termofilik) evresine girdi, en yüksek sıcaklık 65 derece ile 59. günde görüldü ve bu evre 64. günde sona erdi. Karbon-azot oranı 39'dan 12,7'ye düştü; pH 6,21'den 7,50'ye çıktı. Yazarlar, domates artıklarının başka atık eklemeden yalnız mikrobiyal aşılamayla başarıyla kompostlanabildiğini bildirdi.

Bu çalışmanın sınırı: özette, kompostun hastalık etmenlerini yok edip etmediğine dair bir ölçüm yok. Bu yüzden "kompost olunca hastalık biter" demiyoruz. Hastalıklı artığı kompostlayıp tarlaya döndürmek isteyen, bunu il tarım ve orman müdürlüğünden sormalıdır.

Sektör kartlarında yaprağın "karbon dengeleyici" olarak kompost tesislerinde kullanıldığı yazılıdır. Bunun kaynağı kartın kendisidir; biz bu cümlenin ölçüsünü bir yayında okumadık. Kompost tesisi gerçek bir işletmeyse, kapasitesi ve girdi kabul şartlarını doğrudan tesisten sorun.

Kendi çiftliğinde kompost yapan üretici için yığının boyutu, karıştırma sıklığı ve nem ayarı konusunda yukarıdaki çalışma bir örnek verir; bir reçete değildir. Yerel koşullar, yığındaki diğer maddeler ve mevsim sonucu değiştirir.

Kaynak: Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi · Domates üretim atık ve artıklarından kompost eldesi (cilt 6, sayı 2, 2018; yalnız kayıt özeti okundu) · https://avesis.omu.edu.tr/yayin/d992cbad-0006-45d8-9a91-fefd29e8149b/domates-uretim-atik-ve-artiklarindan-kompost-eldesi

Kim alır, ne için kullanılır?

Sektör kartlarına göre yaprağı alanlar şunlardır: biyokütle ve kompost toplayıcıları, kompost tesisleri, biyogaz tesisleri, sera ve bahçe işletmeleri, organik tarım işletmeleri ve ev bahçesi yapanlar. Lojistikte damperli, üstü brandalı hacimli yük araçları görünür.

Biyogaz kullanımı atık mevzuatında "biyometanizasyon" olarak geçer: Atık Yönetimi Yönetmeliği biyometanizasyonu atığın oksijensiz ortamda çok aşamalı biyokimyasal bir işlemle değerlendirilmesi diye tanımlar. Kompost, biyokurutma ve biyometanizasyon tesisleri yerleşim alanlarına en az 250 metre uzakta kurulur (yönetmelik madde 10, üçüncü fıkra; bir çöp depolama sahasının içinde olanlar hariç) ve koku, sızıntı suyu ve gaz kontrol edilir.

Yönetmeliğin kapsam maddesi (madde 2) tarım ve ormancılık kaynaklı materyallerin, doğaya ve insan sağlığına zarar vermeyen süreçlerde biyoenerji için kullanılması durumunu kapsam dışı bırakır. Yani yaprağı doğrudan bir biyokütle ya da biyogaz tesisine veren üretici için hangi hükmün geçerli olduğu, tesisin türüne ve ruhsatına bağlıdır; bunu tesisten ve il müdürlüğünden teyit edin.

Yaprak ekstresinden böcek kovucu, tuzak ya da bitkisel koruma ürünü yapma fikri sektör kartlarında "deneme" diye görünür. Bu kullanım için okuduğumuz bir kaynak yok. Bitki koruma ürünü kapsamına girebilecek bir ürünü satmak ya da kullanmak ayrı bir mevzuata bağlıdır; bu rehber bu alanı anlatmaz.

Yem olarak kullanım: domates yaprağı ve sapının hayvana yem olarak verilmesi konusunda okuduğumuz güvenilir bir kaynak bulamadık. Bu nedenle bu rehber yaprağı yem olarak önermez. Yem düşünen kişi, hayvan besleme uzmanına ve il tarım ve orman müdürlüğüne danışmalıdır. Salça fabrikası posası ise ayrı bir üründür ve kendi rehberi vardır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi · Domates üretim atık ve artıklarından kompost eldesi (cilt 6, sayı 2, 2018; yalnız kayıt özeti okundu) · https://avesis.omu.edu.tr/yayin/d992cbad-0006-45d8-9a91-fefd29e8149b/domates-uretim-atik-ve-artiklarindan-kompost-eldesi

Mevzuat: atık mı, yan ürün mü?

Atık Yönetimi Yönetmeliği atığı, üreticisinin ya da sahibinin elden çıkardığı, çevreye bıraktığı ya da bırakmakla yükümlü olduğu her türlü madde olarak tanımlar (madde 4). Atık üreticisi atığı azaltmak, ayırmak, geçici depolamak, yönetim planı hazırlamak ve kayıt tutmakla yükümlüdür (madde 9). Atığın kaynağında ayrılması ve biyolojik olarak ayrışabilen atığın ayrı toplanması da yönetmeliğin genel ilkeleri arasındadır (madde 5).

Yönetmeliğin 19. maddesi yan ürün ayrımını yapar. Maddeye göre bir madde, üretimin ayrılmaz bir parçasıysa, gelecekteki kullanımına yönelik talep sürekliyse, yalnızca fiziksel işlemle doğrudan kullanılabiliyorsa ve çevre ile insan sağlığı bakımından gerekli güvenceler varsa atık yerine yan ürün sayılabilir. Üretici yan ürün statüsünün onaylanması için Bakanlığa başvurur.

Bu hüküm domates yaprağına uygulandığında şu çıkarılabilir: Yaprağı bir alıcıya düzenli olarak vermek, kompost ya da başka bir işleme girdi olarak sürekli talep bulmak, onu atık değil yan ürün saymaya yaklaştırır; ama bu bir statü kararıdır ve sizin ilanınız ya da niyetiniz bunu kendiliğinden belirlemez. Statü için il müdürlüğü ve Bakanlık yoluna bakın.

Atık Yönetimi Yönetmeliği başka bir sınırı da çizer: atıksu kapsam dışıdır ve atık düşük sıcaklıkta yakılamaz, kanalizasyona verilemez (madde 5, ikinci fıkra). Yani yaprak yığınından çıkan sızıntı suyunu dere ya da kanala vermek yönetmeliğe uymaz. Bu yönetmeliğin 2015 metnini okuduk; sonradan değişen hükümler olabilir ve mevzuat.gov.tr'den güncel metin kontrol edilmelidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Yaprak gibi hacimli ve düşük değerli bir üründe fiyatı etkileyen başlıca etkenler miktar, nem ve taze mi kuru mu olduğu, hastalık beyanı, yabancı madde oranı, nakliye mesafesi ve alıcının kompost ya da biyogaz tesisi olup olmadığıdır. Çoğu zaman asıl pazarlık yükleme ve taşıma masrafı üzerine yapılır.

Nakliye: hacimli kütle damperli, üstü brandayla örtülü araçla taşınır. Sektör kartlarında "açık kasa" yazılıdır; yol boyunca yaprağın uçmaması için örtü şarttır. Islanmış taze kütle ağırlaşır ve kokar; yükleme gününü hava durumuna göre seçin.

İlan verirken şunları yazın: sera mı açık tarla mı, taze mi kuru mu, yaklaşık miktar (kasa, römork ya da yük), hastalık durumu, yabancı madde olup olmadığı, hangi ilçe ve ne zaman yüklenebileceği. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Depolama: kısa süreli, açıkta ve yağmurdan korunmuş yığın. Uzun beklemek yığını ısıtır, kokutur ve zemin suyunu kirletir. Sızıntı suyunu dere, kanal ya da kanalizasyona vermeyin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · Ankara Üniversitesi · Açık Ders Malzemesi · Bahçe Bitkileri Genel Hastalıkları, Konu 1: Domates Hastalıkları (PDF, 2017) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=32091

Sık sorulan sorular