Domates Çekirdeği ve Posası

Domates posası nedir, nereden çıkar?

Domates salça ve püre tesisinde meyve önce ezilir, sonra süzgeçten geçirilir; pulp alınır, kabuk ve çekirdek geride kalır. Bu geride kalan kütleye posa denir. Evde salça yapanlar da aynı kütleyi küçük miktarda üretir. Sektör kartlarında kaynak olarak salça fabrikası atık akışı, ev salça atığı ve atık değerlendirme aracısı görünür.

Ne kadar posa çıktığına dair Türkiye geneli için güncel bir sayı okumadık. Başkent Üniversitesi'nin bir TÜBİTAK 2209-A proje sunumundaki tek cümleye göre, endüstriyel üretim için ayrılan domatesin yaklaşık yüzde 25'i çekirdek ve kabuktan oluşan atıktır; bu bir proje metninin iddiasıdır, tesis ve çeşide göre değişir. Uludağ Üniversitesi'nde 1987'de yazılan bir tez, Marmara Bölgesi'nde yılda yaklaşık 25 bin ton kuru domates posası elde edildiğini yazar; bu eski ve yalnız bir bölgeye ait bir sayıdır.

Posa taze (yaş) ya da kurutulmuş olabilir. Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nin 2017 tarihli tezinde Niksar'daki bir salça fabrikasından ağustos ve eylülde iki hafta arayla üç kez alınan taze posanın doğal hâlindeki kuru maddesi ortalama yüzde 22,15 bulundu. Yani taze posanın dörtte üçünden fazlası sudur; bu da taşıma ve bozulma açısından önemlidir.

Domates, çekirdeği ve kabuğuyla birlikte tek bir kütle gibi görünse de alıcılar farklıdır: yem sektörü genellikle bütün posayı alır; tohum yağı ya da tohumluk için çekirdek ayrılır. Bu rehber ikisini birlikte anlatır.

Kaynak: Başkent Üniversitesi Kazan MYO · TÜBİTAK 2209-A proje sunumu: domates atığı (çekirdek ve kabuk) üzerine proje metni; yalnız bir cümlesi okundu · https://kmyo.baskent.edu.tr/kw/upload/520/dosyalar/projeler_tubitak_2209a/domates-cek-toz-yuz.pdf · Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Kurutulmuş domates posasının yem değeri üzerine bir araştırma (yüksek lisans tezi, 1987; yalnız kayıt özeti okundu, tam metin embargolu) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/7e5ace41-283e-4263-953b-cfd97090f51f · Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü · Domates posasının ruminantlar için in vitro gerçek sindirilebilirliğinin belirlenmesi (yüksek lisans tezi, 2017; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/b4ee2787-9249-427d-b0a6-b192d486075d

Nasıl ayrılır, saklanır, taşınır?

Posa nemli ve şekerli olduğu için çabuk ekşir, mayalanır ve küflenir. Sektör kartlarında salça atığı için "taze, küfsüz" kalite ölçütü, yaş atık taşıyan araç için de "hızlı teslim, koku korumalı" yöntemi yazılıdır. Bu yüzden ilk karar şudur: posa ya hemen teslim edilir, ya kurutulur, ya da silaj yapılır.

Kurutma: Uludağ Üniversitesi 1987 tezi kurutulmuş posayı inceledi. Tezin özetine göre kurutulmuş posanın ham proteini yüzde 18,8 bulundu. Ham selüloz için özetin Türkçe bölümü yüzde 31,2, İngilizce bölümü yüzde 37,2 yazar; özet kendi içinde tutarsız olduğu için bu rehber o değeri tek sayı olarak vermez.

Silaj: Uludağ Üniversitesi'nin 2000 tarihli tezi, domates posasından dört silaj yaptı: işlemsiz, üre uygulamalı, sodyum hidroksit uygulamalı ve silindirle ezilmiş. İşlemsiz posanın kuru maddedeki ham proteini yüzde 23,5, üreli silajın ise yüzde 30,4 bulundu; üreli silajın kuru madde sindirilebilirliği diğerlerinden anlamlı olarak yüksek çıktı. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nin 2020 tezi, posaya buğday kepeği ya da ceviz yeşil kabuğu eklenen altı grubu 60 gün silolayarak karşılaştırdı; iki katkı da silajın pH ve amonyak azotu üretimini düşürdü ve açıldıktan sonra küf miktarını azalttı.

Bu bulgular laboratuvar ve küçük ölçekli denemelerdir; işletmeye uygulanacak oranı, süreyi ve katkıyı bir yem danışmanı ve il tarım ve orman müdürlüğü belirler. Rehber bir silaj reçetesi vermez.

Taşıma: yaş posa sızıntı yapar ve kokar. Sektör kartlarında yaş atık için kapalı kasa ya da damperli araç ve hızlı teslim yazılıdır. Yükleme saatini alıcıyla önceden anlaşın; posa bekletilmeden gitmelidir.

• Posanın taze mi, kurutulmuş mu, silajlık mı olduğunu ilanda yazın.
• Salça tesisi ya da ev kaynaklı olduğunu belirtin; tesis kaynaklı posa için hangi alıcıya gittiğini kayıtlayın.
• Küf, ekşime ve yabancı madde (plastik, ip, kasa parçası) yok mu, kontrol edin.
• Yükleme ve teslim süresini alıcıyla önceden kararlaştırın.

Kaynak: Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Kurutulmuş domates posasının yem değeri üzerine bir araştırma (yüksek lisans tezi, 1987; yalnız kayıt özeti okundu, tam metin embargolu) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/7e5ace41-283e-4263-953b-cfd97090f51f · Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Domates posasının yem değerini arttırma olanakları üzerinde bir araştırma (yüksek lisans tezi, 2000; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/items/14c088fe-8fe1-4896-a2e5-7880ae244d2c/full · Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Domates posasına ilave edilen ceviz yeşil kabuğu veya buğday kepeğinin silaj kalitesi üzerine etkileri (tez, 2020; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.comu.edu.tr/items/aa7a6e34-0669-40c7-80c5-6d87e0a3b215

Yem olarak: Türkçe tezlerde ne ölçüldü?

Posanın yem değeri üzerine okuduğumuz çalışmalar şunlardır. Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nin 2017 tezi taze posanın kuru maddedeki ham proteinini yüzde 19,46, nötr deterjan lifini (NDF) yüzde 56,91 ve asit deterjan lifini (ADF) yüzde 49,48 buldu. Sindirilebilir kuru madde yüzde 50,35, nispi yem değeri 82,31 (dördüncü kalite sınıfı) hesaplandı; in vitro gerçek kuru madde sindirilebilirliği yüzde 68,70, NDF sindirilebilirliği yüzde 23,60 çıktı. Yazar, posanın geleneksel kaba yemlere ek olarak alternatif bir yem hammaddesi olabileceğini bildirdi.

Uludağ Üniversitesi'nin 1987 tezinde dört koçla yapılan sindirim denemesinde kurutulmuş posanın kuru madde, organik madde, ham protein, ham yağ ve ham selülozunun sırasıyla yüzde 51,45, 52,38, 59,80, 77,89 ve 31,78 oranında sindirildiği görüldü. Yazar kurutulmuş posanın ruminant rasyonlarında kullanılabileceğini ve karma yem sanayiinde kepek yerine konabileceğini yazdı, ama rasyondaki güvenli en yüksek payın belirlenmesi için daha fazla besleme çalışması gerektiğini de ekledi.

Bu sayılar posanın "orta düzey sindirilebilir, proteini yüksek, lifi yüksek" bir ham madde olduğunu gösterir. Üretici açısından anlamı: posa tek başına bir tam yem değildir; rasyona nasıl ve ne payla gireceği hayvan türüne, posanın taze mi kuru mu olduğuna ve diğer yemlere bağlıdır. Bu rehber hayvan başına miktar yazmaz; bir hayvan besleme uzmanına danışın.

Kaynakların hiçbirinde posanın rasyondaki üst oranı belirtilmiş bir bakanlık ya da kurum belgesi okumadık; bu eksik bilerek bırakıldı.

Kaynak: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü · Domates posasının ruminantlar için in vitro gerçek sindirilebilirliğinin belirlenmesi (yüksek lisans tezi, 2017; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/b4ee2787-9249-427d-b0a6-b192d486075d · Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Kurutulmuş domates posasının yem değeri üzerine bir araştırma (yüksek lisans tezi, 1987; yalnız kayıt özeti okundu, tam metin embargolu) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/7e5ace41-283e-4263-953b-cfd97090f51f

Kim alır, ne için kullanılır?

Sektör kartlarında posayı alan taraflar şunlardır: hayvan yem fabrikaları (kurutulmuş posa, küçükbaş ve büyükbaş yem katkısı), biyogaz tesisleri, organik gübre tesisleri, tohum ayırma tesisleri ve tohum şirketleri, sera ve bahçe işletmeleri. Kartlarda ayrıca likopen ekstre atölyesi geçer; bu rehber bu ürünlerin etkisi ya da yararı hakkında bir cümle yazmaz ve okuduğumuz bir kaynak yoktur.

Çekirdekten yağ: Gıda Dergisi'nde 2018'de yayımlanan bir çalışmada domates çekirdeklerinden Soxhlet yöntemiyle elde edilen yağ verimi yaklaşık yüzde 20,8 bulundu. Yağın başlıca yağ asitleri linoleik asit (yüzde 54,12-55,72), oleik asit (yüzde 21,68-22,35), palmitik asit (yüzde 11,92-12,55), stearik asit (yüzde 6,18-6,63) ve alfa-linolenik asit (yüzde 2,39-2,62) olarak bildirildi. Aynı çalışma yağı şeffaf, kehribar ve opak şişelerde haziran-eylül güneş ışığında bekletti ve yağ asidi oranlarında anlamlı fark bulmadı.

Bu bulgu çekirdeğin yağ kaynağı olduğunu gösterir, fakat sofralık ya da kozmetik yağ olarak satışın mevzuatı ayrıdır ve okunmadı. Çekirdeği ayırmak için posanın yıkanıp kurutulması gerekir; kartlarda "yıkama, kurutma ve paket" yöntemi geçer.

Biyogaz: Atık Yönetimi Yönetmeliği biyometanizasyonu, atığın oksijensiz ortamda çok aşamalı biyokimyasal işlemle değerlendirilmesi diye tanımlar. Bu tür tesisler yerleşim alanına en az 250 metre uzakta kurulur ve koku, sızıntı suyu ve gaz kontrol edilir (madde 10). Yaş posa organik madde bakımından zengindir; tesisin posayı kabul şartları işletmeye göre değişir ve tesisten sorulur.

Kompost ve gübre: sektör kartlarında posa, sera ve bahçe için kompost katkısı olarak görünür. Yaprak ve sap artıkları için yapılmış kompost denemesi ayrı bir rehberdedir; posaya özel bir kompost ölçüsü okumadık.

Kaynak: Gıda Dergisi · Effect of sunlight on fatty acid composition of tomato seed oil stored in different colored bottles (cilt 43, sayı 1, 2018; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/095b63cd-7459-4e75-9d1a-e4968618628e · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Kurutulmuş domates posasının yem değeri üzerine bir araştırma (yüksek lisans tezi, 1987; yalnız kayıt özeti okundu, tam metin embargolu) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/7e5ace41-283e-4263-953b-cfd97090f51f

Mevzuat: yem, atık ve yan ürün

Yem olarak satılacaksa Yemlerin Piyasaya Arzı ve Kullanımı Hakkında Yönetmelik devreye girer. Yönetmelik yem maddesini bitkisel ya da hayvansal kökenli doğal, işlenmiş veya kısmen işlenmiş ürün olarak tanımlar (madde 4). Güvenilir olmayan yem piyasaya sürülemez (madde 5); etiketleme ve sunum kullanıcıyı yanıltamaz (madde 10); yem maddesinin adı ve zorunlu bildirimler yem üzerinde bulunur (madde 15). Bakanlık bir yem maddeleri kataloğu yayımlar; katalogda olmayan bir yem maddesini ilk kez piyasaya sunacak kişi Bakanlığa bildirimde bulunur ve izin alır (madde 23). Yönetmeliğin ekleri okunmadı; teknik şartlar ve yasaklı maddeler listesi orada olduğundan, satıştan önce il tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Posanın yem sayılıp sayılmayacağı, hangi tesisten çıktığına, işlenmesine ve nasıl satıldığına bağlıdır. Bu rehber hukuki karar vermez. Ürün bir yem işletmesi aracılığıyla yem olarak satılacaksa işletmenin kayıt ve onay durumu ayrıca denetlenir.

Atık mı, yan ürün mü: Atık Yönetimi Yönetmeliği'nin 19. maddesine göre bir madde üretimin ayrılmaz parçasıysa, gelecekteki kullanımına yönelik talep sürekliyse, yalnız fiziksel işlemle doğrudan kullanılabiliyorsa ve çevre ile insan sağlığı güvencesi varsa atık yerine yan ürün sayılabilir; üretici statü için Bakanlığa başvurur. Posanın bu şartları karşılayıp karşılamadığı tesisin kendi dosyasında belirlenir; ilan vermek bunu değiştirmez.

Posayı ne yem ne gübre diye değerlendirmeyen tesis, onu atık olarak yönetmekle yükümlüdür: ayırma, geçici depolama, yönetim planı ve kayıt (madde 9). Sızıntı suyu ve yıkama suyu ise atık yönetmeliğinin değil Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nin konusudur; bunun için salça atık suyu rehberine bakın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Yemlerin Piyasaya Arzı ve Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aracı site metni okundu; ekler okunmadı, sonraki değişiklikler 2013, 2022 ve 2025 tarihlidir) · https://www.alomaliye.com/2011/12/27/yemlerin-piyasaya-arzi-ve-kullanimi-hakkinda-yonetmelik/ · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler posanın taze ya da kurutulmuş olması, nem ve kuru madde oranı, küf ve yabancı madde durumu, sezon (domates işleme ağustos-eylül yoğunlaşır), parti büyüklüğü, nakliye mesafesi ve alıcının hangi sektörden olduğudur. Çekirdek ayrı satılacaksa temizlik ve kuruluk da fiyatı etkiler.

Sezon kısadır ve yoğundur: Ondokuz Mayıs Üniversitesi tezinde örnekler ağustos-eylülde alınmıştır. Sezon dışında kurutulmuş ya da silajlanmış posa satılır. Taze posa için sezon içinde teslim planı yapın; depolamada beklemek bozulmayı getirir.

İlan verirken şunları yazın: taze, kurutulmuş ya da silaj olduğu, miktar, kaynak tesis türü (salça fabrikası, konserve, ev), toplama tarihi, ilçe, yükleme şekli, küf ve yabancı madde beyanı. Analiz raporu (nem, protein, lif gibi) varsa ilana ekleyin; hangi analizin istendiği alıcının isteğidir ve bu konuda bir standart okumadık. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Depolama: kurutulmuş posa nemden uzak, serin ve havadar bir ortamda saklanır. Silaj için kapalı silo ya da balya gerekir; açıldıktan sonra bozulma hızlanır (Çanakkale tezinin aerobik stabilite testi bu yüzden vardır). Yaş posayı bekletmeyin.

Kaynak: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü · Domates posasının ruminantlar için in vitro gerçek sindirilebilirliğinin belirlenmesi (yüksek lisans tezi, 2017; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/b4ee2787-9249-427d-b0a6-b192d486075d · Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Domates posasına ilave edilen ceviz yeşil kabuğu veya buğday kepeğinin silaj kalitesi üzerine etkileri (tez, 2020; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.comu.edu.tr/items/aa7a6e34-0669-40c7-80c5-6d87e0a3b215 · Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Kurutulmuş domates posasının yem değeri üzerine bir araştırma (yüksek lisans tezi, 1987; yalnız kayıt özeti okundu, tam metin embargolu) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/7e5ace41-283e-4263-953b-cfd97090f51f

Sık sorulan sorular