Domates Fidesi (Aşılı ve Aşısız)

Domates fidesi nedir?

Domates fidesi, tohumdan çıkıp tarlaya ya da seraya dikilmeye hazır hâle gelmiş genç domates bitkisidir. Fide ticari olarak, çoğu zaman viyol denilen gözlü kaplarda üretilir ve satılır. Her göze bir bitki konur, bu yüzden kökler birbirine karışmaz ve dikimde kök kopmadan çıkar.

TİGEM belgesine göre domates, biber ve patlıcan doğrudan tarlaya tohum ekilerek değil, önce fide şeklinde yetiştirilip sonra tarlaya dikilerek üretilmelidir. Belge fide yetiştirme kaplarını viyol olarak adlandırır ve her göze bir tohum konmasını anlatır.

İki tür fide satılır. Aşısız fide, kendi kökü üzerinde büyüyen domatestir. Aşılı fide ise domatesin, güçlü köklü bir anaç üzerine aşılanmasıyla elde edilir. Aşılamada bitkinin üst kısmı kalem, alt kısmı anaç diye anılır.

Alata enstitüsünün broşürüne göre Türkiye'de aşılı fide üretimi ticari olarak ilk defa 1998 yılında domateste yapılmıştır. Aşılı fide bugün domates, patlıcan, biber, karpuz, kavun ve hıyarda kullanılmaktadır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · TİGEM · Mirasımız Yerel Tohum (domates, biber ve patlıcan fide dikimi bölümü) · https://www.tigem.gov.tr/Files/Miras%c4%b1m%c4%b1z_Yerel_Tohum.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf

Aşılı fide ile aşısız fide arasındaki fark

Alata enstitüsünün broşürüne göre sebzelerde aşılı fide, toprak kökenli hastalıklarla mücadele, düşük toprak ve hava sıcaklıklarına tolerans, tuzluluk ve aşırı neme tolerans, su ve besin maddelerini daha iyi alma, güçlü gelişme, erkencilik ve verim artışı gibi amaçlarla kullanılır. Kullanımı özellikle geç sonbahardan erken ilkbahara kadar süren düşük sıcaklık, düşük ışık ve yüksek nem gibi stres koşullarında ve toprağın sürekli kullanıldığı örtü altı tarımında artmıştır.

Aynı belge aşılamanın zaman alan, pahalı, daha fazla bitkisel materyal gerektiren ve zahmetli bir yöntem olduğunu açıkça yazar. Bu yüzden aşılı fide aşısız fideden pahalıdır ve her koşulda gerekli olmayabilir. Toprağınızda hastalık sorunu varsa aşılı fide düşünülür; sorun yoksa ve parsel nöbetleşe ekime uygunsa aşısız fide de yeterli olabilir. Karar için ziraat mühendisine danışın.

Anaç seçimi önemlidir. Broşür domateste kültür formu ile yabani bir tür arasında melezlenerek elde edilen hibrit anaçlar geliştirildiğini, bir yabani tür anacının nematod zararlısına dayanıklılığı, bir başkasının ise kök çürüklüğü hastalığına dayanıklılığı nedeniyle tercih edildiğini yazar. Aşılı bitkinin güçlü olması için anaç ve kalemin birbirine uyumlu olması gerekir.

Aşılı fide alırken satıcıdan anaç adını ve kalem olarak kullanılan çeşidin adını yazılı isteyin. "Aşılıdır" demek yetmez; hangi anaç, hangi çeşit olduğu faturada ya da etikette görünmelidir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf

Domates fidesi nasıl üretilir?

TİGEM belgesi fide ortamını bahçe toprağı karışımı olarak anlatır ve bu karışımın iyice harmanlanıp viyollere doldurulmasını yazar. Ticari fidelikler hazır harç ve sera ortamı kullanır.

Kaynaklar fidenin ne kadar sürede dikime hazır olacağı konusunda farklı değerler verir. TİGEM belgesi fidelerin ortalama dört ila altı hafta içinde altı ila sekiz santimetre boya ulaştığında dikime hazır olduğunu yazar. Isparta il müdürlüğünün belgesine göre ise dikim için en uygun fide büyüklüğü fidelerin 15 ile 20 santim uzunluk ve kurşun kalem kalınlığını aldığı zamandır; normal koşullarda tohum ekiminden 40 ile 45 gün sonra elde edilir. Fark, kullanılan yönteme, mevsime ve ortama bağlı olabilir. Kesin fide yaşı için satıcıya ve ziraat mühendisine danışın.

Yönetmeliğe göre fide, yalnızca Bakanlıkça yetki verilen gerçek ya da tüzel kişiler tarafından üretilir ve pazarlanır. Fide, tescilli çeşit tohumundan üretilmelidir; aşılı fidede anaç çeşitlerinin de tescilli olması gerekir.

Üretici, ilk yapraklar açıldıktan sonra fide üretim beyannamesini bitki yetiştirme ruhsatıyla birlikte il müdürlüğü ya da yetkilendirilen kuruluşa verir. Kontrol görevlisi hastalık belirtisi bulmazsa rapora "SATIŞI YAPILABİLİR" damgasını vurur. Hastalık belirtisi varsa en çok yirmi bitki hastalık kontrol kuruluşuna gönderilir. Üretici kontrol raporunu, tohum örneğini, tohum paketlerini ve alış faturalarını bir yıl saklar.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · TİGEM · Mirasımız Yerel Tohum (domates, biber ve patlıcan fide dikimi bölümü) · https://www.tigem.gov.tr/Files/Miras%c4%b1m%c4%b1z_Yerel_Tohum.pdf · T.C. Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü · Açıkta Domates Yetiştiriciliği · https://isparta.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Faydal%C4%B1%20Bilgiler/%E2%80%8BBitkisel%20Yeti%C5%9Ftiricilik/Sebze%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi/A%C3%A7%C4%B1kta%20Domates%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

İyi domates fidesi nasıl seçilir?

İyi fide dik, kısa boğumlu ve gövdesi kalındır. Yapraklar koyu yeşil, lekesiz ve eşit renklidir. Köklerle toprak, viyol gözünden çıkarılınca bütün kalır, dökülmez. Fide uzamış, cılız ve sararmışsa dikimden sonra tutma ve ilk gelişme zorlaşır.

Aşılı fidede aşı yerine bakın. Aşı yeri düzgün kaynamış olmalı, çatlamamalı ve kırılmamalıdır. Aşı yerinin dikimde toprağa göre nerede kalacağı konusunda fidecinin ya da ziraat mühendisinin talimatına uyun.

Viyoldaki bitkiler birbirine yakın boyda ve eşit renkte olmalı. Gözlerin bir kısmı boşsa ya da bitkilerin yarısı küçükse parti seçilmiş demektir. Hastalık belirtisi (yaprakta leke, kıvrılma, kökte çürüme) görülen fideyi almayın.

Satıcıdan kontrol raporunu isteyin. Yönetmeliğe göre rapor satış için temel belgedir; satılacak fide için "SATIŞI YAPILABİLİR" ibaresi taşıyan kontrol raporu düzenlenmiş olmalıdır.

• Gövde kalın, boğum araları kısa, yapraklar koyu yeşil.
• Köklü toprak viyolden bütün çıkıyor, kökler beyaz ve canlı.
• Yapraklarda leke, kıvrılma ve böcek izi yok.
• Aşılıysa aşı yeri düzgün kaynamış, anaç ve kalem adı belli.
• Etiket sarı renkli ve üretici adı, tür, çeşit, miktar ve paketleme tarihi yazılı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf

Domates fidesi ne zaman dikilir?

Domates dona dayanıklı değildir. Ankara il müdürlüğünün belgesine göre sıcaklık eksi 2 dereceye düşerse bitki tamamen zarar görür; uygun sıcaklık gündüz 17 ile 26, gece 14 ile 18 derecedir. Isparta il müdürlüğü fidelerin yerlerine dikiminin donlar geçtikten sonra yapılması gerektiğini yazar.

TİGEM belgesi açık alanda fide dikiminin bölge iklimine göre genellikle 25 Nisan ile 15 Mayıs arasında yapıldığını, soğuk bölgelerde bu tarihin biraz geciktirilebileceğini, sıcak bölgelerde daha erken dikim yapılabileceğini yazar. Aynı belge domates ve patlıcanda sıra arasının 70, sıra üzerinin 50 santimetre olmasını önerir.

Örtü altında (sera, tünel) dikim tarihi sera tipine, ısıtmaya ve çeşide göre çok değişir. Bu tarihi ilçenizdeki ziraat mühendisinden alın. Kesin bir ay yazmıyoruz çünkü yerel koşul belirleyicidir.

Dikimden bir gün önce fideleri sulayın, sökerken kökü zedelemeyin. Dikim sonrası ilk günlerde suyu bol ve düzenli verin. Fide viyolden çıkarılınca uzun süre açıkta kalmasın.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · TİGEM · Mirasımız Yerel Tohum (domates, biber ve patlıcan fide dikimi bölümü) · https://www.tigem.gov.tr/Files/Miras%c4%b1m%c4%b1z_Yerel_Tohum.pdf · T.C. Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü · Açıkta Domates Yetiştiriciliği · https://isparta.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Faydal%C4%B1%20Bilgiler/%E2%80%8BBitkisel%20Yeti%C5%9Ftiricilik/Sebze%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi/A%C3%A7%C4%B1kta%20Domates%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf · T.C. Ankara İl Tarım ve Orman Müdürlüğü · Domates Yetiştiriciliği · https://ankara.tarimorman.gov.tr/Belgeler/liftet/domatesyetistiriciligi.pdf

Belge, etiket ve mevzuat

Sebze fidesinin üretimi ve satışı Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği ile düzenlenir. Metin 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; dayanağı 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu ile 969 sayılı Kanundur. Bu rehberi yazarken yönetmeliğin 2008 metni okundu. Metnin sonradan değişip değişmediği ve bugün hâlâ yürürlükte olup olmadığı resmî arşivden doğrulanamadı; güncel şart il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir.

Okunan metne göre fide yalnızca Bakanlıkça yetki verilen kişi ya da kuruluşlarca üretilir ve satılır. Üreticiler kontrol raporlarını, tohum örneklerini, paketlerini ve alış faturalarını bir yıl saklar. Aşılı fidede aynı kayıtlar anaç için de tutulur.

Her fide ambalajında üreticinin etiketi olmalıdır. Etikette üretici adı ve adresi, tür, çeşit, tohum parti numarası, fide miktarı, paketleme tarihi ve fideye bir uygulama yapıldıysa o uygulamanın adı yer alır. Metne göre fide ambalaj etiketi sarı renklidir.

Fide üretici belgesi il tarım ve orman müdürlüğünce verilir. İstanbul il müdürlüğünün sayfasına göre başvuruda diploma, arazi ya da sera mülkiyet veya kira belgesi, vergi bilgisi ve yıllık kapasite beyanı istenir. Sebze fidesi üreticisinden en az 2 dekar fide serası, kombine tohum atma makinesi, çimlendirme ünitesi, paketleme ve sevkiyat ünitesi, sulama ve gübreleme ünitesi ile dezenfeksiyon ünitesi aranır. Belgenin kapsamı ve geçerliliği ile ilgili güncel şart il müdürlüğünden teyit edilir.

Araştırma, genetik kaynakların korunması ve üreticinin kendi kullanımı için ürettiği fide sertifikasyon dışında tutulur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm · T.C. İstanbul İl Tarım ve Orman Müdürlüğü · Bitkisel Üretim, Bitki Sağlığı: Fide Üretici Belgesi · https://istanbul.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=43

Alım-satım ve nakliye

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler şunlardır: aşılı ya da aşısız olması, anaç ve çeşit, viyol göz sayısı, fide boyu ve yaşı, adet, nakliye mesafesi ve dikim sezonunun yoğunluğu.

Fide canlıdır ve çabuk bozulur. Mümkünse fideliğe gidip fideyi yerinde görün. Alırken kontrol raporunu, etiketi ve faturayı isteyin. Kontrol raporu "SATIŞI YAPILABİLİR" ibaresi taşımalı.

Taşırken viyolleri üst üste yığmayın, güneş ve rüzgardan koruyun, soğuk havada örtün. Eve ulaşınca aynı gün dikemiyorsanız gölgede ve ışık alan serin bir yerde tutup toprağını nemli bırakın.

İlan verirken ya da fide ararken aşılı mı aşısız mı, çeşit, anaç, viyol göz sayısı, adet ve teslim yeri belirtilirse hem alıcı hem satıcı zaman kazanır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · TİGEM · Mirasımız Yerel Tohum (domates, biber ve patlıcan fide dikimi bölümü) · https://www.tigem.gov.tr/Files/Miras%c4%b1m%c4%b1z_Yerel_Tohum.pdf

Dikimden sonraki ilk haftalar

Dikimden sonra ilk iki hafta bitkinin yeni ortama alıştığı dönemdir. Suyu düzenli verin, kökün hiç kurumamasına ve sürekli sulu kalmamasına dikkat edin. Don riski varsa gece fideleri örtün; eksi 2 derecede domates bitkisi tamamen zarar görür.

Aşılı fidede dikim derinliği ve sürgün bakımı konusunda fidecinin ya da ziraat mühendisinin talimatına uyun.

Hastalık ya da zararlı belirtisi (yaprakta leke, solgunluk, kökte çürüme) görürseniz ilaç adı ve miktarı yazmıyoruz. Bitkiyi il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ya da ziraat mühendisine gösterin. Alata broşürü, hastalık ve zararlıya dayanıklı anaç kullanımının zirai ilaç kullanımını azaltma amacı taşıdığını belirtir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf · T.C. Ankara İl Tarım ve Orman Müdürlüğü · Domates Yetiştiriciliği · https://ankara.tarimorman.gov.tr/Belgeler/liftet/domatesyetistiriciligi.pdf

Sık sorulan sorular