Boynuz ve tırnak

Boynuz ve tırnak nedir, nereden çıkar?

Boynuz, sığır, manda, koyun ve keçinin başında çıkan sert, kemikli bir çekirdek üstüne oturmuş keratin kılıftır. Tırnak yerine yönetmelik "toynak" der: sığır ve küçükbaşta ayağın uç sert kısmı. Halk dilinde ikisi birden "boynuz-tırnak" diye anılır ve kesimin yan ürünlerinden sayılır.

Bu maddeler kesimhanede baş ve ayak hattında ayrılır, kasapta kelle ve paça ile birlikte gelir, ölen hayvanlardan da toplanabilir. Kesimhane çıkışında boynuz çuvalla, tırnak ise kasayla toplanır.

Hukuk dilinde boynuz ve toynak, insan tüketimi amacıyla kullanılmayan hayvansal yan ürünler arasındadır. Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği madde 7, bu maddeleri üç risk kategorisinden en düşük olan kategori 3 içinde adıyla sayar: canlı ve hastalık belirtisi olmayan hayvanlardan elde edilen boynuz ve toynak ile hastalık belirtisi olmayan ölü hayvanların deri, toynak, boynuz, yün ve benzeri parçaları.

Yani boynuz ve tırnak çöp değil, kuralı olan bir yan üründür. Kuralın özü, hayvanın hastalık belirtisi göstermemesidir; belirti varsa madde daha riskli kategoriye girer ve alıcısı değişir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (md. 7 ve 9, tam metin kopyası) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/

Hangi kategoriye girer, izinli yollar neler?

Yönetmelik hayvansal yan ürünleri üç kategoriye ayırır (md. 7). Kategori 1 en yüksek risklidir ve esas olarak yakılır. Kategori 2 orta risklidir; gübre, sindirim içeriği ve kalıntı sınırını aşmış maddeler buradadır. Kategori 3 en düşük risklidir.

Boynuz ve toynak, hastalık belirtisi olmayan hayvandan geldiğinde kategori 3'tür. Hastalık şüphesi ya da yasaklı madde söz konusuysa kategori değişir; bu kararı veteriner hekim ve il tarım ve orman müdürlüğü verir, satıcı ya da alıcı vermez.

Kategori 3 maddelerin kullanım yolları madde 9'da sayılır: işlendikten sonra yem ve evcil hayvan maması, gübre ve toprak düzenleyici, biyogaz ve kompost, yakıt; ya da yakılarak ya da düzenli depolamaya gönderilerek bertaraf. El sanatı ve düğme gibi ürünlerde ise boynuz önce temizlenir ve ham madde olarak ustaya gider; bu iş de aynı belgelerle sevk edilir.

Kategori kuralı gübre ve yem hattında önemlidir: boynuz unu olarak öğütülen madde, aynı kategori kurallarına bağlı kalır. Kategorileri karıştırmak bütün partiyi daha riskli sınıfa çeker. Bu yüzden kategoriler ayrı tutulur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (md. 7 ve 9, tam metin kopyası) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/

Nasıl toplanır, temizlenir, ayrılır ve saklanır?

Yönetmelik yan ürünü elinde bulunduran işletmeciye yan ürünü en kısa sürede tanımlama ve yönetmeliğe uygun işlenmesini sağlama ödevi yükler (md. 5). Boynuz ve toynak kasa ya da çuvalda yığılıp bekletilemez; toplama düzenli yapılır.

Sahada iş şöyle yürür: baş ve ayak hattında boynuz kafadan, toynak ayaktan ayrılır; boynuz çekirdeğinden sıyrılabiliyorsa kılıf ve çekirdek ayrı sayılır. Kaynatma ya da buharlama ile kemik çekirdek gevşer ve boynuz kılıfı çıkarılır; bu işlem atölye işidir ve kendi atık suyunu doğurur.

Boy ve cinse göre ayırma ticari değeri belirler: manda boynuzu, sığır boynuzu, koç ve teke boynuzu ayrı çuvallanır. Çatlaksız, iri ve temiz boynuz el sanatı ustasına, kırık ve küçük parça ise öğütme hattına gider. Her ayrım alıcının şartnamesine göre yapılır.

Saklama: boynuz kuru, havadar ve nemsiz depoda tutulur; ıslak ve kapalı yığın kokar, böcek çeker ve değer kaybeder. Yığın üstü branda ile örtülür ama altı havalı kalır. Bekleme süresi uzun olmamalıdır; ham, temizlenmemiş boynuz kemik çekirdekten dolayı çürüme kokusu yapabilir.

Çuval ya da kasa üzerine cins, hayvan türü, tarih ve işletme adını yazmak, belge ile eşleştirmek hem satışta hem denetimde zaman kazandırır. Kategori karışımı olmasın diye farklı hayvandan gelen madde ayrı çuvalda tutulur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (md. 7 ve 9, tam metin kopyası) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/

Kim alır, ne için kullanılır?

Boynuz ve tırnağın alıcıları üç ana koldur. Sayfanın altındaki sektör kartları üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı ve lojistik aktörlerini tek tek gösterir; burada bağlamı veriyoruz.

Zanaat: boynuz tarak, tespih, düğme, bıçak sapı, av borusu ve çoban düdüğü gibi ürünler yapan ustalar ham boynuzu doğrudan alır. İşlem kaynatma, dilimleme, oyma ve cila adımlarıdır. Bu ürünler el sanatı ürünüdür; bu rehber bu ürünler için sağlık ya da fayda iddiası taşımaz.

Gübre sektörü: öğütülmüş boynuz ve tırnak unu organik gübre hammaddesi olarak aranır. Bu madde hayvansal menşeli organik gübre sayılır; Gübre Yönetmeliği, böyle ürün için üretim izni isteyen firmanın Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği kapsamında belge almasını zorunlu kılar (md. 7). Piyasaya arz için lisans belgesi (md. 11) ve ürün başına tescil belgesi (md. 12) gerekir; ürün ambalajlı ve tescil belgeli satılır (md. 13), etiket Ek-16'ya uygun olur (md. 16).

Yem sektörü: kategori 3 kapsamındaki madde işlendikten sonra yem hammaddesi olabilir. Yem olarak kullanım ayrıca yem mevzuatının izin ve etiket şartlarına bağlıdır; bu mevzuat bu rehberde okunamadı, ayrıntı için il müdürlüğüne ve yem mevzuatına bakın.

Hediyelik ve turistik el sanatı satanlar bitmiş ürünü alır; ham madde alıcısı değildir. Bu zincirde ham madde ustanın atölyesine kadar belgelidir; bitmiş ürünün etiketi için ilgili ürün mevzuatına bakılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik (md. 4, 7, 11, 12, 13, 16) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1

Belge, kayıt ve onay

Taşıma belgesi: yan ürün taşıyan işletmeci ticari belge ya da gereken hâllerde sağlık sertifikası taşır (Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği md. 16). Belgede çıkış ve varış yeri, miktar, cins ve işaretleme yazılır.

Kayıt: madde 17, sevk eden, taşıyan ya da teslim alanın sevk kaydı tutmasını ve kimden aldığını, kime verdiğini gösteren bir sistem kurmasını ister. Alıcınızın kayıtlı ya da onaylı olduğunu görmeden boynuz teslim etmeyin.

Faaliyet kaydı ve onayı: madde 18 faaliyete başlamadan önce yetkili makama bildirimi, madde 19 ise belirli işler için onayı düzenler. Boynuz unu ve gübre üretimi, yem hammaddesi işleme ve biyogaz bu işler arasındadır. Bir atölyede el sanatı için boynuz işlemek ile bir fabrikada öğütmek ayrı kapsamdadır; kapsamı il müdürlüğünden teyit edin.

Yaptırım: onaysız çalışma ve eksikliği gidermeme gibi ihlallere idari para cezası öngörülür. Yönetmelik 2013 ve 2016'da değiştirilmiştir; ayrıca işlemeye ilişkin ayrıntılar uygulama tebliğindedir. Güncel hâlini il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Atık kuralı: kullanılamayan, kategori dışına çıkan ya da çürümüş madde atık olabilir; Atık Yönetimi Yönetmeliği devreye girer ve atık izinli tesise gönderilir. Kaynatma suyu ve atölye atığı için de çevre mevzuatına bakılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler boynuzun hayvan türü ve boyu, çatlak ve kırık durumu, temizlik, kuru olup olmadığı, partinin büyüklüğü, ambalaj, alıcının mesafesi, belge ve kategori netliği ve zanaat ya da öğütme için uygunluğudur.

Taşıma: boynuz ve tırnak kuru yük olarak çuvalda ya da kasada taşınır; soğutma gerekmez ama nem ve yağmurdan korunması gerekir. Hafif yük kamyonet ile gider; üstü branda ile örtülür, altı havalı kalır.

Teslimde ne istenir: ticari belge ya da irsaliye, miktar, hayvan türü, kategori beyanı ve alıcının kayıt ya da onay bilgisi. Alıcı, işletmeden aldığı maddeyi nereye götüreceğini yazılı söylemelidir; yan ürün hukuken bir kategoriden diğerine geçmez.

İlan verirken cinsi (boynuz, toynak), hayvan türünü, boyunu, temiz ve kuru olup olmadığını, miktarı, ambalajı, teslim yerini ve belge durumunu yazın. Hastalık şüpheli hayvandan gelen maddeyi ilana koymayın. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-3.htm

Sık sorulan sorular