Çürük Meyve ve Sebze

Çürük ürün nedir, satılamayan üründen farkı ne?

Çürük ürün, bozulma, kokuşma, küf ya da yabancı madde bulaşması nedeniyle artık insan gıdası sayılamayan üründür. Şekli bozuk ama sağlam olan ürün çürük değildir; o ürün "Satılamayan ürün" rehberinde anlatılır ve hâlâ gıda olarak satılabilir. Çürük ürünle sağlam ürünün ayrımı, ürünün şekline ya da boyuna değil, bozulmuş olup olmadığına bakılarak yapılır.

5996 sayılı Kanunun 21. maddesi gıdanın tüketime uygunluğunu belirlerken yabancı madde karışması dahil her tür bulaşıklığı, çürümeyi, bozulmayı ve kokuşmayı dikkate alır. Bozulmuş ya da çürümüş yem de aynı maddede tüketime uygun olmayan yem olarak tanımlanır. Yani çürük ürün ne gıda ne yem olarak satılabilir; bu kesin bir sınırdır.

Atık hukukunda ise çürük ürün "biyobozunur atık" sayılır. Atık Yönetimi Yönetmeliği ve Kompost Tebliği bu atığı, park, bahçe, ev, lokanta, satış noktası ve gıda üretim tesislerinden kaynaklanan, oksijenli ya da oksijensiz ortamda bozunabilen atık olarak tanımlar. Çürük meyve ve sebze bu tanımın doğrudan içindedir.

Bu rehberin başlığındaki "çürük" kelimesi, ürünün hangi hâlde olduğunu söyler. Hâlâ yenebilir ya da işlenebilir olan fire, ikinci kalite meyve ve sebze rehberlerinde ve satılamayan ürün rehberinde anlatılır; burada yalnızca bozulmuş ürünle ilgileniyoruz.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13.6.2010/27610; md. 21 gıda ve yem güvenilirliği şartları) · https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5996.pdf · T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 2 Nisan 2015; md. 2, 4, 5, 9, 10, 11, 12) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Kompost Tebliği (RG 5.3.2015/29286; md. 2, 4, 5, 8, 10, 11, 12, 13) · https://alomaliye.com/2015/03/05/kompost-tebligi/

Neden yem olmaz?

Çiftçi arasında "çürüğü hayvana yedirelim, boşa gitmesin" düşüncesi yaygındır. Mevzuat bunu açıkça engeller. 5996 sayılı Kanun, güvenilir olmayan yemin piyasaya arz edilmesini ve hayvanlara yedirilmesini yasaklar. Maddeye göre yemin insan ya da hayvan sağlığına olumsuz etkisi olması ya da hayvanlardan elde edilen gıdaların insan tüketimi için güvenilir olmamasına yol açması yemi güvenilir olmayan yapar. Bozulmuş ve çürümüş yem de tüketime uygun olmayan sayılır.

Bu sınır hayvanın kendisini, aynı zamanda ondan elde edilen sütü, eti ve yumurtayı da korur. Küflü ürünle beslenen hayvandan alınan gıda da güvenilir olmayabilir. Bu yüzden çürük ürün kapı dışına çıkmadan, bahçede ya da işletmede yeme verilmez.

Yem mevzuatındaki 2025 değişikliği "gıdadan dönüştürülmüş yem" tanımını getirdi, ama bu tanım Türk Gıda Kodeksi'ne uygun üretilmiş ve insan tüketimine yalnızca süreç, paketleme ve lojistik hataları gibi nedenlerle sunulamamış gıdayı kapsar. Çürümüş ve bozulmuş ürün bu tanımın içine girmez. O ürünler "Satılamayan ürün" ve "Paketleme firesi" rehberlerinde anlatılır.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13.6.2010/27610; md. 21 gıda ve yem güvenilirliği şartları) · https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5996.pdf

Hayvansal olmayan biyobozunur atığı ayırmak

Kompost ve biyogaz tesislerinin kuralları, atığın bitkisel mi hayvansal mı olduğuna göre değişir. Çürük meyve ve sebze bitkisel kökenlidir. Kompost Tebliği, hayvansal yan ürünleri (hayvansal gıda artıkları dahil) ayrı bir yönetmeliğe bırakır; bu yönetmelik kompost tesisine işlenmek üzere gönderilen hayvansal atıkları ayrıca düzenler. Bitkisel atık için bu yönetmelik devreye girmez.

Atık Yönetimi Yönetmeliği ve Kompost Tebliği bazı kalemleri kapsam dışı bırakır: hayvan kadavraları ve tarımsal amaçlı hayvansal dışkı. Aynı çiftlikte oluşan hayvan gübresi bu kapsama girmez; çiftlik gübresinin yönetimi ayrı bir konudur. Bu rehberde yalnızca çürük meyve ve sebzeyi ve benzer bitkisel atığı ele alıyoruz.

Pratikte ayırma şöyle yapılır: çürük meyve ve sebzeyi plastik, cam, metal, ip ve kasa parçalarından ayırın. Hayvansal gıda artığı (et, süt, yumurta kalıntısı) bu yığına karışmasın; karışırsa tesisin kabul koşulları ve hijyenizasyon kuralları değişir. Atık Yönetimi Yönetmeliği, biyobozunur atığın geri kazanılabilir atıklarla karıştırılmadan kaynağında ayrı toplanmasını ister.

Kayıt tutun: hangi gün, hangi ürün, kaç kasa ya da kaç kilo çürük ayrıldı ve neden. Atık hukukunda her atığın bir kodu vardır ve atık kodu altı haneli olarak belirlenir. Hangi kodun sizin atığınıza uyduğunu tesis ve il çevre, şehircilik ve iklim değişikliği müdürlüğü ile birlikte belirleyin; Ek listelerini okuyamadığımız için kod yazmıyoruz.

Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 2 Nisan 2015; md. 2, 4, 5, 9, 10, 11, 12) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Kompost Tebliği (RG 5.3.2015/29286; md. 2, 4, 5, 8, 10, 11, 12, 13) · https://alomaliye.com/2015/03/05/kompost-tebligi/ · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (RG 24.12.2011/28152; md. 2, 7, 8, 9) · https://www.alomaliye.com/2011/12/24/insan-tuketimi-amaciyla-kullanilmayan-hayvansal-yan-urunler-yonetmeligi/amp/

Kompost yolu

Kompost Tebliği, biyobozunur atığın kaynağında ayrı toplanmasını, düzenli depolamaya giden miktarın azaltılmasını ve kompost tesislerinin teknik ölçütlerini düzenler. Kompostlaştırma, atığın en az altı hafta süren fermantasyonu olarak tanımlanır; yığın sıcaklığı günlük, nem içeriği haftalık izlenir. Tesis sınırı yerleşim alanlarına en yakın noktada 250 metre uzaklıkta seçilir; koku, sızıntı suyu ve yağmur suyu yönetimi zorunludur.

Tebliğ, solucan, mantar ve bahçe tipi sistemleri kendi kapsamı dışında bırakır. Yani evinizin bahçesindeki küçük kompost kutusu ya da kendi tarlanızda kurduğunuz yığın bu tebliğin tesis kurallarına bağlı değildir. Buna karşılık atığı bir tesise teslim etmek, tesisin kabul ve kayıt kurallarına bağlıdır; tesis uygun olmayan atığı kabul etmez.

Kompostu gübre olarak satmak ayrı bir konudur. Kompost Tebliği, kompostun tarımda kullanımını ve piyasaya arzını gübre yönetmeliğine bağlar. 2019 değişikliğinden okuduğumuz kadarıyla gübre yönetmeliği, üretim izni için Bakanlığa başvuruyu; kapasite raporu, üretim yeri uygunluk raporu ve ağır metal analiz raporunu; üretici için lisansı ve her ürün için piyasaya arzdan önce tescil belgesini ister. Asıl yönetmeliğin metnini okuyamadığımız için ayrıntılı şartları il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Kısacası kompost iki ayrı iştir: atığı kompost tesisine vermek ve kompostu gübre diye satmak. İkincisi izin, lisans ve tescil ister.

Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Kompost Tebliği (RG 5.3.2015/29286; md. 2, 4, 5, 8, 10, 11, 12, 13) · https://alomaliye.com/2015/03/05/kompost-tebligi/ · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelikte Değişiklik (RG 8.7.2019/30825; md. 3 üretim izni, md. 6 lisans, md. 7 tescil; asıl yönetmelik RG 23.2.2018/30341, asıl metin okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/07/20190708M1-36.htm · T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 2 Nisan 2015; md. 2, 4, 5, 9, 10, 11, 12) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Biyogaz yolu

Biyogaz, organik maddenin oksijensiz ortamda ayrışması sonucu oluşan, başlıca metan ve karbondioksit içeren gazdır. Mekanik Ayırma, Biyokurutma ve Biyometanizasyon Tesisleri ile Fermente Ürün Yönetimi Tebliği bu tesislerin teknik ölçütlerini ve ortaya çıkan fermente ürünün (sıvı ya da katı) yönetimini düzenler. Tebliğin ilk dört maddesi biyobozunur atığı gıda üretim tesislerini de içerecek biçimde tanımlar.

Çürük meyve ve sebze nemli ve organik açıdan zengin olduğu için biyometanizasyona uygun bir hammadde türüdür; ancak bunun için tesisin atık kabul listesinde bulunması gerekir. Tebliğin kabul listesini (Ek-1) ve fermente ürünün kalite ve kullanım ölçütlerini okuyamadık. Bu yüzden hangi tesisin hangi atığı ne koşulla aldığını doğrudan tesisten ve il müdürlüğünden öğrenin.

Biyokurutma ve biyometanizasyon tesisleri de kompost tesisleri gibi yerleşim alanlarına en az 250 metre uzaklıkta kurulur ve uygun olmayan atığı bertaraf eder. Atığı götürmeden önce tesisin çevre iznini ve lisansını sorun; izinsiz tesise atık teslim etmek, atık sahibinin de sorumluluğunu doğurabilir.

Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Mekanik Ayırma, Biyokurutma ve Biyometanizasyon Tesisleri ile Fermente Ürün Yönetimi Tebliği (RG 10.10.2015/29498; yalnız md. 1-4 ve içindekiler görüldü) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/tebligler/mekanik-ayirma-biyokurutma-ve-biyometanizasyon-tesisleri-ile-fermente-urun-yonetimi-tebligi · T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 2 Nisan 2015; md. 2, 4, 5, 9, 10, 11, 12) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

İlan, taşıma ve depolama

Çürük ürün çoğu zaman satılan bir mal değil, taşınan bir atıktır. Bu nedenle ilanda "çürük meyve" ya da "sebze atığı" gibi gerçek hâli yazın; sağlam ürün gibi göstermek hem alıcıyı hem sizi zor durumda bırakır. İlana ürün cinsi, tahmini miktar, nem durumu (ıslak ya da kuru), içinde yabancı madde olup olmadığı, çıktığı il ve ilçe ve teslim şekli yazılır. Fiyatı siz belirlersiniz ya da bedelsiz verirsiniz; tarımart fiyat vermez. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Atığı taşıyan kişi ya da firma, atık taşıma mevzuatına uygun olmak zorundadır. Atık Yönetimi Yönetmeliği, atıkların oluştukları yere en yakın uygun tesise en hızlı biçimde ulaştırılmasını esas alır. Yani çürük ürünü uzun süre bekletmeyin; çürümüş ürün koku, sızıntı ve sinek sorunu yaratır.

Taşıma sırasında sızıntı yapmayan kapalı ya da muhafazalı kasa ya da konteyner kullanın. Konut ve işyerleri atıklarını çevre ve insan sağlığını bozmayacak biçimde kapalı muhafaza etmekle yükümlüdür. Çürük ürünü açık alana yığmak, hem çevre mevzuatına aykırıdır hem de hayvanların ve zararlıların ürüne ulaşmasına yol açar.

Depolamada yığını küçük tutun ve gölgeli, drenajlı bir yere koyun. Tesise teslimde kantar fişi alın ve kaydı saklayın.

Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 2 Nisan 2015; md. 2, 4, 5, 9, 10, 11, 12) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Kompost Tebliği (RG 5.3.2015/29286; md. 2, 4, 5, 8, 10, 11, 12, 13) · https://alomaliye.com/2015/03/05/kompost-tebligi/

Sık sorulan sorular