Çekirdek ve Tane

Çekirdek ve tane artığı nedir?

Çekirdek, meyvenin ortasındaki sert kısımdır: kayısı, şeftali, kiraz, vişne, erik ve zeytin çekirdekleri örnektir. Reçel, meyve suyu, kurutma ve konserve işlerinde meyvenin eti alınır, çekirdek ayrılır ve yan ürün olarak birikir. Tane artığı ise hububat ve baklagil ayıklanırken ayrılan kırık, buruşuk ya da küçük taneler ile elek altı malzemedir.

İTÜ'de 2006'da yapılan bir tez, Türkiye'nin farklı yörelerinden toplanan 39 biyokütle numunesini inceledi; bunların arasında meyve çekirdekleri de vardı. Tez, meyve suyu sanayiinde meyve çekirdeklerinin yakılarak değerlendirilmeye çalışıldığını, üzüm çekirdeğinin de benzer biçimde yakıldığını yazar. Kaynağa göre çekirdekler hacimli ve düşük yoğunluklu olduğu için taşıma, depolama ve yakmada sorun çıkarabilir; yüksek nem ise yanmayı engeller ve depolamada çürüme riskini artırır.

Bu ürünün alıcısı çoğu zaman gıda sektörü değildir. Yakıt kullananlar, çekirdek yağı çıkarmak isteyenler, el sanatı ve dolgu malzemesi üretenler ile araştırma kuruluşları alıcıdır. Tohum olarak kullanılacak çekirdek ya da tane ise tamamen başka bir kategoridir; bu rehberin ilgili bölümünde ayrıca anlatılıyor.

Zeytin ve kiraz çekirdeği için ayrı sektör rehberleri vardır. Orada bu çekirdeklere özgü yağ, aktif karbon ve işleme anlatıları bulunur. Burada çekirdek ve tane artıklarının ortak çerçevesini veriyoruz: ayrım, kullanım yolları, gıda sınırı ve tohum ayrımı.

Kaynak: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Çeşitli Biyokütle Numunelerinin Yanma Özelliklerinin İncelenmesi (yüksek lisans tezi, 2006) · https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/3788/1/3698.pdf · T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 2 Nisan 2015; md. 4, 5, 19) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Yakıt ve piroliz yolu

Çekirdek, kuru ve yoğun bir biyokütle olduğu için yakıt olarak düşünülür. İTÜ tezi, biyokütle numunelerinin yanma profillerini ısıl analiz ile çıkarmış; tutuşma sıcaklığı, yanma süresi ve yanma hızı gibi özelliklerin numuneye göre büyük farklar gösterdiğini bildirmiştir. Aynı tez, uçucu madde, sabit karbon, ekstraktif madde ve holoselüloz içeriklerinin yanma davranışında belirleyici olduğunu yazar. Tezde en düşük kül içeriğine kayısı çekirdeğinin sahip olduğu belirtilir.

Kül miktarı yakıt için önemlidir: mineral madde ısıl değere katkı yapmaz ve yüksek kül, ısıl değeri düşürür. Bu yüzden alıcı, kül ve nem değerini sorar. Nem değeri ürün kuruyup kurumadığı ve depoda nasıl beklediğiyle ilgilidir.

Piroliz, biyokütlenin oksijensiz ortamda ısıtılarak sıvı, katı ve gaz ürünlere ayrılması işlemidir. Marmara Üniversitesi'nde 2013'te yapılan bir çalışma kayısı çekirdeğini (kabuğu) 350 ile 650 derece arasında ve 10 ile 50 dakika arasındaki sürelerde pirolize etti ve sıcaklık, süre ve süpürme gazı debisinin ürün verimlerine etkisini inceledi. Kayıt özetinde ısıl değer verilmemiştir. Bu bir laboratuvar çalışmasıdır; Türkiye'de kayısı çekirdeğinden ticari piroliz yapan bir tesis olduğunu söylemiyoruz.

Yakıt olarak satışta yakma sistemi önemlidir. İTÜ tezi, uygun koşulların sağlanmadığı yakma sistemlerinde yakıtın değerlendirme veriminin düştüğünü ve çevre kirliliğine yol açabileceğini yazar. Alıcınız yakma yapıyorsa kazanın ve bacanın hangi yakıtı kabul ettiğini ve emisyon koşullarını kendisi bilmelidir; il çevre, şehircilik ve iklim değişikliği müdürlüğü de bu konuda yetkilidir.

Kaynak: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Çeşitli Biyokütle Numunelerinin Yanma Özelliklerinin İncelenmesi (yüksek lisans tezi, 2006) · https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/3788/1/3698.pdf · Marmara Üniversitesi · Pyrolysis of apricot kernel as a biomass waste and analysis of products (2013; yalnız kayıt özeti okundu) · https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/25e64f89-c806-4dfd-9d4a-46b9b9d3c04e

Amigdalin: gıda tarafındaki sınır

Birçok taşlı meyvenin çekirdeğinin içindeki tohum, amigdalin denen bir madde taşır. DergiPark'taki 2017 tarihli derlemeye göre amigdalin kayısı, badem, kiraz, elma, erik, armut ve şeftali çekirdeklerinde bulunur ve enzim etkisi, ısıl işlem ya da asitle parçalandığında zehirli hidrojen siyanür açığa çıkar.

Maribor Üniversitesi'nin 2022 makalesi bu konuda ölçüm verir. Kiraz çekirdeklerinde toplam siyanür gramda 19,6 ile 167 mikrogram arasında bulundu ve ortanca değer 61 mikrogramdı. Erik çekirdeğinde ortanca 118, can eriğinde 250 mikrogramdı. Aynı makale, kayısı ve şeftali çekirdeklerindeki siyanürün başka çalışmalara göre çok daha geniş bir aralıkta, kayısıda gramda 50 ile yaklaşık 4000 mikrogram, şeftalide 400 ile 2600 mikrogram arasında bildirildiğini aktarır. Makale ayrıca siyanürün çekirdek ezildiğinde, çiğnendiğinde ya da öğütüldüğünde hücreler hasar gördüğü için açığa çıktığını yazar.

İnönü Üniversitesi dergisinde 2025'te yayımlanan çalışma, acı kayısı çekirdeğinde amigdalinin işleme yöntemleriyle nasıl değiştiğini inceledi. Özete göre Zerdali çeşidinin ham çekirdeğinde amigdalin gramda 27,64 miligramdı; kavurma en etkili yöntem olarak bulundu ve 160 derecede 10 dakika kavrulan çekirdekte değer gramda 9,77 miligrama indi. Çeşitlerin hidrosiyanik asit içerikleri arasında çok büyük fark vardı: kilogramda 24,56, 30,31 ve 1630,66 miligram. Bu araştırma sonucudur; bir üretim önerisi ya da tüketim önerisi değildir.

Bu bilgilerden çıkan pratik sonuç şudur: çekirdeği ya da tohumunu doğrudan gıda diye satmayın ve yenilebilir diye tanıtmayın. Çekirdekten un, yağ ya da başka bir gıda yapmayı düşünüyorsanız, hangi analizin ve hangi iznin gerektiğini il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin. 5996 sayılı Kanun güvenilir olmayan gıdanın piyasaya arzını yasakladığı için analizsiz gıda satışı risklidir.

Kaynak: Agricultura (Maribor Üniversitesi) · Cyanide Contents in Pits of Cherries, Gages and Plums Using a Modified Sensitive Picrate Method (cilt 19, sayı 1, 2022) · https://journals.um.si/index.php/agricultura/article/view/2192/1874 · Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi · Amigdalin ve Özellikleri (derleme, cilt 6, sayı 1, 2017) · https://dergipark.org.tr/tr/pub/ngumuh/article/297720 · İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi · Acı Kayısı Çekirdeğinin Amigdalin Düzeyine ve Bazı Fiziko Kimyasal Özelliklerine Farklı İşleme Yöntemlerinin Etkisi (cilt 13, sayı 1, 2025; yalnız yayın kaydı özeti okundu) · https://avesis.gazi.edu.tr/yayin/94eb41ba-b7fe-4b7f-a371-50705c7ccad9/the-effect-of-different-processing-methods-on-amygdalin-levels-and-some-physicochemical-properties-of-apricot-kernels-aci-kayisi-cekirdeginin-amigdalin-duzeyine-ve-bazi-fiziko-kimyasal-ozelliklerine-farkli-isleme-yontemlerinin-etkisi

Çekirdek ya da tane tohum sayılır mı?

Tohumculuk Kanunu, tohumluğu bitkilerin çoğaltımı için kullanılan tohum, yumru, fide, fidan, çelik gibi generatif ve vegetatif bitki kısımları olarak tanımlar. Bir çekirdeği ya da taneyi "ekim için" satıyorsanız o ürün tohumluk olur ve Kanunun ticaret hükümlerine girer. Aynı çekirdeği yakıt ya da dolgu için satıyorsanız tohumluk değildir.

Kanunun 7. maddesi, yurt içinde yalnızca kayıt altına alınmış çeşitlere ait tohumlukların ticaretine izin verir; bu tohumluklar Bakanlığın belirlediği standartlara uygun, sertifikalı ya da standart tohumluk olarak ambalajlı ve etiketli sunulur. Yani tarladan topladığınız ayıklama artığı taneyi, "tohumluk" diye kayıtsız ve etiketsiz satamazsınız.

Kanunun ceza hükümlerinde ilginç bir ayrım var: usulüne uygun hazırlandığı ve ilaçlandığı bilindiği halde, amacı dışında yemlik ya da yemeklik olarak kullanılan tohumluk ceza konusudur. Yani ilaçlanmış tohumluk tanesini yem ya da gıda diye satmak yasaktır. Tane artığınız ilaçlı tohum temizliğinden geliyorsa, ilaçlı olduğunu bilerek yem ya da gıda olarak sunamazsınız; ilaçlı tane ayrı bir atık yoludur ve il müdürlüğünden teyit edilmelidir.

Kanunun 14. maddesi çiftçiler arasında, ticarete konu olmamak ve şahsî ihtiyaç miktarıyla sınırlı kalmak kaydıyla yapılacak tohumluk mübadelesini kanunun kapsamı dışında bırakır. Yani küçük çaplı ve ticari olmayan tohum paylaşımı serbesttir; ilan verip satıştan söz ediyorsanız ticaret sayılır.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (RG 8.11.2006/26340; md. 2, 3, 7, 12, 14) · https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5553.pdf

Atık, yan ürün ve etiket

Çekirdek ve tane artığına özgü bir satış yönetmeliği bulamadık. Ürünün hangi mevzuata girdiği, kullanılışına bağlıdır: yakıt ve sanayi hammaddesi için atık ya da yan ürün kuralları, gıda için gıda mevzuatı, tohum için Tohumculuk Kanunu geçerlidir.

Atık Yönetimi Yönetmeliği atığı, çevreye atılan ya da atılması zorunlu olan herhangi bir madde olarak tanımlar. Aynı yönetmeliğin 19. maddesi, bir maddenin atık değil yan ürün sayılabilmesi için üretim sürecinin ayrılmaz parçası olmasını, gelecekte kullanımına sürekli talep bulunmasını, doğrudan bir süreçte kullanılabilmesini ve ikame edeceği maddenin standardına uyduğunun belgelenmesini arar; başvuru Bakanlığa yapılır. Çekirdek bir tesise düzenli olarak yakıt ya da hammadde diye gidiyorsa bu başvurunun yapılmış olup olmadığını sormak yerindedir.

Ürün satışında ilan şunları taşımalıdır: çekirdeğin ya da tanenin cinsi, kuru mu nemli mi olduğu, temizlik durumu ve kullanım amacı. Fiyat satıcıda belirlenir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 2 Nisan 2015; md. 4, 5, 19) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (RG 8.11.2006/26340; md. 2, 3, 7, 12, 14) · https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5553.pdf

Alım-satım, depolama ve nakliye

Çekirdek ve tane artığı kuru ve dayanıklı bir ürün olduğu için depolaması kolaydır, ama nemli ve meyve etli çekirdek hızla küflenir. İTÜ tezi, yüksek nem içeriğinin yanmayı engellediğini ve depolama sırasında çürümeye yol açtığını yazar. Bu yüzden çekirdeği ayırdıktan sonra yıkayıp kurutmak, partiyi karıştırmamak ve kuru bir çuvalda, serin, havadar bir yerde saklamak gerekir.

Fiyatı etkileyen etkenler: çekirdeğin cinsi (kayısı, şeftali, kiraz, zeytin), bütün mü kırık mı olduğu, temizlik ve nem durumu, kül içeriği (yakıt için), miktar, çuval türü, atölyeden alıcıya mesafe ve sezon. Çekirdek sezonda yoğun çıkar; stoklama için depo yeri gerekir. Tarımart fiyat vermez.

Nakliye: hafif ve hacimli bir ürün olduğu için kuru yük çuvalı yeterlidir. Naylon astar nemi içeri hapsedebilir; ıslak çekirdeği önce kurutun. Açık kasada rüzgâr ve yağmur riski vardır. Alıcı yakıt olarak alıyorsa kül ve nem analizini sorabilir; gıda amaçlı olacaksa analiz raporu ve izin gereklidir.

Kaynak: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Çeşitli Biyokütle Numunelerinin Yanma Özelliklerinin İncelenmesi (yüksek lisans tezi, 2006) · https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/3788/1/3698.pdf · İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi · Acı Kayısı Çekirdeğinin Amigdalin Düzeyine ve Bazı Fiziko Kimyasal Özelliklerine Farklı İşleme Yöntemlerinin Etkisi (cilt 13, sayı 1, 2025; yalnız yayın kaydı özeti okundu) · https://avesis.gazi.edu.tr/yayin/94eb41ba-b7fe-4b7f-a371-50705c7ccad9/the-effect-of-different-processing-methods-on-amygdalin-levels-and-some-physicochemical-properties-of-apricot-kernels-aci-kayisi-cekirdeginin-amigdalin-duzeyine-ve-bazi-fiziko-kimyasal-ozelliklerine-farkli-isleme-yontemlerinin-etkisi

Sık sorulan sorular