Salatalık Fidesi

Salatalık fidesi nedir, her salatalık fideyle mi yetişir?

Salatalık, ülkemizde hıyar adıyla da bilinir. Samsun İl Tarım Müdürlüğünün kitabına göre hıyar kabakgiller familyasından tek yıllık bir bitkidir; anavatanı Hindistan'dır. Kitap hıyarı değerlendirme biçimine ve çeşidine göre sofralık ve turşuluk olmak üzere iki biçimde yetiştirildiğini yazar.

Fide zorunluluğu her yerde aynı değildir. Alata enstitüsünün fide broşürü hıyar, kavun, karpuz, fasulye gibi türlerin doğrudan tohum ekimiyle yetiştirilebileceğini yazar; ama kabak, kavun, karpuz ve fasulye gibi türler örtüaltı koşullarında yetiştirilecekse önce fide yetiştirilip sonra üretim alanına aktarılabilir. Samsun kitabı hem örtüaltı hem açık tarla (turşuluk) hıyarında fideyle başlamayı anlatır.

Fide ile üretimin avantajlarını Alata broşürü sayar: bitkiler yetişme süresinin bir bölümünü fidelikte geçirdiği için doğrudan ekime göre daha kısa sürede ürün verir; tarla ya da sera daha kısa süre meşgul olur; tohum miktarı azalır; hastalıklı ve zayıf fideler dikimden önce ayıklanabilir.

Salatalıkta aşılı fide de vardır. Alata anaç broşürü kabakgillerde karpuz, hıyar ve kavunun anaç üzerine aşılanarak yetiştirilebildiğini yazar. Aşılı fide ayrı bir ürün sayılır; "Aşılı salatalık fidesi" bölümünde anlatılıyor.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (hıyar bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf

Salatalık nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Samsun İl Tarım Müdürlüğünün kitabına göre hıyar ılık iklim sebzesidir; açıkta yetiştirildiğinde sıcak mevsim sebzeleri arasındadır. Yüksek ve düşük sıcaklıklardan hoşlanmaz. Sıcaklık -1, -2 °C'nin altına düşerse zarar görür. Düşük sıcaklıkta çürüme, yüksek sıcaklıkta mantari hastalıklar ve aşırı su kaybı nedeniyle gelişme yavaşlar. Tablodaki değerler bu kitaptandır.

Okuduğumuz kaynaklarda salatalık için uygun rakım aralığı ve dekar başına verim yazılı değil; bu yüzden tabloya koymadık. Bu bilgiyi ilçe tarım ve orman müdürlüğünden öğrenin. Salatalık tek yıllık bir sebzedir; dikimden sonra aynı sezon meyve verir.

Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Açık tarlada fide, don tehlikesi geçtikten ve toprak ısındıktan sonra dikilir. Serin gecelerin uzun sürdüğü yüksek yerlerde açık tarla dikimi gecikir; tarihi ilçenizdeki ziraat mühendisinden alın. Örtüaltında sıcaklığı kontrol edebildiğiniz için takvim çok daha esnektir.

Toprakta hıyar, kitaba göre drenajı iyi, kumlu-tınlı ya da tınlı-kumlu, organik maddece zengin toprağı tercih eder; ağır toprakta çiçek oluşumu gecikir ve kökte çürüme ile kök hastalıkları ortaya çıkar. Hıyar yüksek tuz seviyesine çok duyarlıdır; tuzlu serada yetiştirmek mümkün değildir.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (hıyar bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf

Salatalık fidesi nasıl üretilir, kaç günde dikime hazır olur?

Samsun kitabı turşuluk hıyarda fidenin torf kullanılarak viyollerde yetiştirilmesini önerir; çıkış yüzdesi fazla olduğu ve kısa sürede fide elde edildiği için torf tercih edilir. Torf yoksa yanmış çiftlik gübresi, bahçe toprağı ve yıkanmış dere kumundan özel harç hazırlanır; kullanımdan önce elenip dezenfekte edilmelidir.

Aynı kitaba göre tohum ekiminden 20-25 gün sonra 4-5 gerçek yapraklı fideler elde edilir. Örtüaltı hıyarda fideler 3-4 yapraklıyken seradaki yerlerine dikilir. Ekim tarihini kullandığınız çeşidin kaç günde hasada geldiğine ve pazara ürün çıkarmak istediğiniz döneme göre planlayın.

Örtüaltında harç, plastik torbalara ya da viyollere doldurulur ve bir gün önce sulanır. Kitaptaki Samsun örneğinde ilkbahar yetiştiriciliği için tohum ekimi Şubat ayının ikinci haftasında, sonbahar yetiştiriciliği için Temmuz ayının ikinci haftasında yapılır. Bu tarihler Samsun içindir; kendi bölgenizin takvimini ilçe müdürlüğünden alın.

Alata fide broşürü ortamın steril, uygun pH'ta, hastalık ve zararlıdan arı olmasını ister. Hastalık belirtisi (yaprakta leke, kıvrılma, kökte çürüme) görürseniz ilaç adı ya da miktarı aramayın; bitkiyi il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ya da ziraat mühendisine gösterin.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (hıyar bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf

İyi salatalık fidesi nasıl seçilir?

Alata fide broşürü iyi fidede aranan özellikleri sıralar: bütün bitki kısımları sağlıklı olmalı; fide çok boylanmamalı, kalın ve güçlü bir yapıda olmalı; çok genç ya da yaşlanmış olmamalı; kök sistemi iyi ve tam gelişmiş olmalı; dikilecek bütün fideler aynı büyüklükte ve aynı gelişme döneminde olmalıdır.

Samsun kitabına göre açık tarla hıyarı 4-5 gerçek yapraklıyken, örtüaltı hıyarı 3-4 yapraklıyken dikilir. Daha yaşlı, uzamış fide dikimden sonra zor tutar. Hıyar kökü yüzeysel olduğu için kökün viyolden toprağıyla birlikte bütün çıkması önemlidir; Samsun kitabı fidelerin toprakları dağılmadan viyol ya da torbadan çıkarılıp dikilmesini yazar.

Sebze fidesi yönetmeliği kontrol raporunu temel belge sayar: fidelikte hastalık belirtisi görülmezse rapor "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşesiyle onaylanır. Fideyi alırken kontrol raporunu, etiketi ve faturayı isteyin.

• Gövde kalın ve dik; fide uzamamış; yapraklar canlı yeşil ve lekesiz.
• Açık tarla için 4-5, sera için 3-4 gerçek yaprak.
• Kök toprağıyla birlikte viyolden bütün çıkıyor, kökler canlı.
• Çeşit etikette yazılı; örtüaltı için meyve tutması dölleme istemeyen (partenokarp) çeşit olup olmadığı sorulmuş.
• Etikette üretici adı ve adresi, tür adı, çeşit adı, parti numarası, miktar ve ambalajlama tarihi yazılı; etiket sarı; "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşeli kontrol raporu var.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf · Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (hıyar bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Aşılı salatalık fidesi: ne işe yarar, neye dikkat edilir?

Alata anaç broşürüne göre aşıda bitkinin üst kısmına kalem, alt kısmına anaç denir. Aşılı fide toprak kökenli hastalıkla mücadele, düşük toprak sıcaklığına tolerans, tuzluluk ve aşırı neme tolerans, besin ve suyun daha iyi alınması, güçlü gelişme, erkencilik ve verim artışı gibi amaçlarla kullanılır. Toprak sterilizasyonunda kullanılan kimyasalların yasaklanması aşının önemini artırmıştır.

Broşüre göre aşılı hıyar fidesi üretiminde karpuzda olduğu gibi Cucurbita maxima x Cucurbita moschata türler arası melez anaçlar olumlu birçok özelliği nedeniyle ticari olarak oldukça fazla kullanılır. Cucurbita ficifolia anacı ise düşük sıcaklığa tolerans gösterdiği için oldukça fazla tercih edilen diğer bir anaçtır.

Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsünün 2007 tarihli yazısı aşılı fidenin o tarihte ticari olarak özellikle domates, karpuz ve patlıcanda yaygın kullanıldığını, hıyar ve biber için ticari kullanım olanaklarının araştırıldığını yazar. Bugünkü yaygınlığı için müdürlüğe ve fide üreticisine sorun.

Aynı broşür aşılamayı zaman alan, pahalı ve zahmetli bir yöntem olarak tanımlar; aşılı fide aşısızdan pahalı olur. Yönetmelik, aşılı fide üretiminde anaçların da çeşit olarak kayıt altında olmasını ister; aşılı fide alırken anaç ve çeşidi sorun.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf · Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü · Derim Dergisi 24(2):20-26, 2007 · Sebzelerde Aşılama Fizyolojisi · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/52950 · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Salatalık fidesi nasıl dikilir, aralık ne olmalı?

Samsun kitabına göre turşuluk hıyar genelde tarlada yerde yetiştirilir; bazı çeşitleri askı sistemiyle de yetiştirilebilir. Tarla 25-30 cm derinlikte sürülür. Dekara ortalama 1700-3000 bitki dikilir; sıra arası 150-180 cm, sıra üzeri 30-40 cm arasında değişir. Çift sıra dikimde masuralara 150 x 50 x 50 cm mesafelerle dikilir. Yalnız bir ya da iki hasat hedefleniyorsa daha sık dikim önerilebilir.

Örtüaltında masuralar kuzey-güney yönünde hazırlanır. Çift sıra yetiştiricilik genellikle 100 x 50 x 50 cm mesafelerle yapılır; çeşide göre değişebilir. 240 m² bir sera için yaklaşık 400-450 fide gerekir. Fideler toprakları dağılmadan çıkarılıp dikilir, can suyu verilir; dikimde kök boğazının toprak üstünde kalmasına ve can suyunun kök boğazına değmemesine dikkat edilir.

Dikimden sonra açık tarlada sulamalardan sonra toprak tavındayken çapa yapılır; bitkiler sıra aralarını örtmeye başlayınca çapa bırakılır. Samsun kitabı en uygun sulamanın damla sulama olduğunu, damla yoksa masuraların yanına açılacak karıklara su verilerek salma sulama yapılabileceğini yazar. Hıyar suyu seven bir bitkidir; yeterli ve düzenli sulanmazsa meyveleri acılaşır.

Örtüaltında fide dikildikten sonra sıra üzeri boyunca bir ip ya da tel çekilir ve bitki ipe sardırılır. Sera hıyarında tozlanma ve dölleme sorunu olmayan partenokarp F1 hibrit çeşitler, turşuluk amaçlı yetiştiricilikte kornişon tipi çeşitler kullanılmalıdır.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (hıyar bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf

Belge, etiket ve mevzuat: sebze fidesi yönetmeliği

Sebze fidesinin üretimi ve satışı Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği ile düzenlenir. Metin 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır ve 2004 tarihli eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır. Bu rehberi yazarken 2008 metni okundu. Metnin sonradan değişip değişmediğini ve bugün yürürlükte olup olmadığını mevzuat.gov.tr'den doğrulayamadık. Güncel şartları il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Okunan metne göre fide, Bakanlıkça yetki verilen gerçek ya da tüzel kişilerce üretilir ve kayıt altındaki çeşitlere ait tohumluktan üretilmelidir. Aşılı fide üretiliyorsa aşılanan anaçlar da çeşit olarak kayıt altında olmalıdır. Üretici, ilk yapraklar açıldıktan sonra bitki yetiştirme ruhsatıyla birlikte fide üretim beyannamesini başvuru kuruluşuna verir. Hastalık belirtisi yoksa kontrol raporu "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşesiyle onaylanır.

Fide ambalajına etiket yapıştırılır. Etikette üreticinin adı ve adresi, tür adı, çeşit adı, tohumluk partisi numarası, fide miktarı, ambalajlama tarihi ve fide ilaçlanmışsa ilacın adı bulunur; etiket sarıdır. Üretici kontrol raporunu, her parti için kırk adet tohumluğu, ambalajları ve faturayı bir yıl saklar. İl müdürlüklerinin bitki koruma şubeleri fidelik kayıtlarını sezon sonunda kontrol eder.

Yönetmelik metninde salatalık, hıyar ya da başka tür adları sayılmaz; sebze fideleri genel olarak ele alınır. Aykırılıkta 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu'nun 12. maddesi uygulanır. Etiketsiz, kontrol raporsuz, faturasız fide almayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Alım-satım, hasat ve taşıma

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler aşılı ya da aşısız olması, çeşit (turşuluk, sofralık, kornişon vb.), viyol ya da torba tipi, fide yaşı, adet, nakliye mesafesi ve dikim sezonunun yoğunluğudur.

Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsünün 2007 tarihli yazısı, 2005 verisine atıfla ticari sebze fidesi üreten firma kapasitesinin yüzde 67'sinin Antalya sınırlarında olduğunu, Antalya'yı yüzde 15 ile Bursa, sırasıyla Mersin (yüzde 9), İzmir (yüzde 6) ve Adana (yüzde 2) izlediğini yazar. Bu eski bir dağılımdır; bugünü bilmiyoruz.

Fide canlıdır ve çabuk bozulur. Mümkünse fideliğe gidip fideyi yerinde görün. Taşırken viyolleri üst üste yığmayın, güneş ve rüzgârdan koruyun, soğuk havada örtün; aynı gün dikemiyorsanız ışık alan bir yerde tutun ve toprağını nemli bırakın.

Meyveyi satmayı düşünüyorsanız Samsun kitabı turşuluk hıyarın hasattan hemen sonra çok soğuk suyla soğutulup iki gün süreyle 7-10 °C sıcaklıkta saklanabildiğini, küçük meyveli turşuluk hıyarların pazar değerinin daha yüksek olduğunu yazar. Sera hıyarında hasat 2-3 günde bir, tam verimde her gün, sabah erken ya da akşam bıçakla yapılır. İlan verirken tür, çeşit, aşılı mı aşısız mı, adet ve teslim yeri belirtin; iletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü · Derim Dergisi 24(2):20-26, 2007 · Sebzelerde Aşılama Fizyolojisi · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/52950 · Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (hıyar bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Sık sorulan sorular