Karpuz ve Kavun Fidesi

Karpuz ve kavun fidesi nedir, neden fideyle dikilir?

Samsun İl Tarım Müdürlüğünün kitabına göre karpuz Cucurbitaceae (kabakgiller) familyasından, bir senelik kültür bitkisidir; kavun da tek yıllık bir bitkidir. İkisi de açıkta tohumla ekilebilir. Alata enstitüsünün fide broşürü kavun, karpuz ve hıyarın doğrudan tohum ekimiyle yetiştirilebildiğini yazar; ama kabak, kavun, karpuz ve fasulye gibi türler örtüaltında yetiştirilecekse önce fide yetiştirilip sonra üretim alanına aktarılabilir.

Samsun kitabı karpuz tarımında erkencilik için fide ile yetiştiriciliği anlatır: 10 x 13 cm ebadında alt kısmı delinmiş plastik torbalar torf ya da harçla doldurulur, her torbaya tohumun kalitesine göre 1-2 tohum bırakılır; torbalar seralara ya da yüksek tünellere konur. Kavunda da tohum, naylon torbalarda sera ya da plastik örtü altında yetiştirilip don tehlikesi geçince arazideki yerine dikilebilir.

Fide ile üretimin avantajlarını Alata broşürü sayar: bitki yetişme süresinin bir bölümünü fidelikte geçirdiği için doğrudan tohum ekimine göre daha kısa sürede ürün verir; tarla ya da sera daha kısa süre meşgul olur; tohum miktarı azalır; zayıf ve hastalıklı fideler dikimden önce ayıklanabilir.

Karpuz ve kavunda aşılı fide de vardır. Alata anaç broşürü, günümüzde özellikle karpuz, kavun, hıyar, domates, patlıcan ve bibere aşılı fide ile yetiştiricilik yapıldığını yazar. Aşılı fide ayrı bir üründür; "Aşılı karpuz ve kavun fidesi" bölümünde anlatılıyor.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (karpuz ve kavun bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf

Karpuz ve kavun nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Samsun kitabına göre karpuz sıcak ve ılık iklimde yetişir; soğuktan çok etkilendiği için yetişme devresinde don tehlikesi olmamalıdır. Oldukça uzun ve sıcak bir gelişme devresi ister. Tohum ekiminde toprak sıcaklığı 12 °C'nin üzerinde olmalıdır. Nem oranı fazla olan yerlerde hastalık görülebilir. Kavun da ılık ve sıcak iklim bitkisidir; uzun yetişme süresi boyunca güneşli, sıcak ve kuru hava ile yeterli toprak nemi ister. Tabloda her değerin kaynağı yanındadır.

Karpuz için kitap en elverişli toprak olarak akarsu kenarlarındaki milli topraklarla derin, geçirgen, su tutma kapasitesi yüksek kumlu-tınlı ya da tınlı-kumlu toprakları gösterir; kumlu toprakta erkencilik sağlanır. Karpuz diğer birçok kültür bitkisine göre asite karşı dayanıklıdır; pH 5,0-6,5 olan topraklarda iyi yetişir. Kavunda pH 6-7 olan, derin, geçirgen, humus ve besin maddelerince zengin, kumlu tınlı ya da tınlı kumlu toprak tercih edilir.

Okuduğumuz kaynaklarda karpuz ve kavun için uygun rakım aralığı yazılı değil; bu yüzden tabloya koymadık. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Kavunda kitap, ilkbaharda soğuk tehlikesi tamamen ortadan kalktığında ve toprak sıcaklığı 15 °C'nin üzerine çıktığında ekim yapılmasını söyler. Serin yerlerde bu tarih gecikir; tarihi ilçenizdeki ziraat mühendisinden alın.

Verim için Samsun kitabı karpuzda gerekli kültürel tedbirler alındığında sulu koşullarda 5.000-6.000 kg/da verim alınabildiğini yazar. Kavun için kitapta dekar verimi yok; yalnız tohum ekiminden hasada 80-120 gün geçtiği yazılıdır. Sizin bahçenizde sonuç çeşide, bakıma ve iklime göre değişir.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (karpuz ve kavun bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf

Karpuz ve kavun fidesi nasıl üretilir, kaç günde dikime hazır olur?

Samsun kitabında karpuz fidesi için torbalar torf ya da harçla doldurulur. Harç için hacim olarak 1 ölçü bahçe toprağı, 1 ölçü iyi yanmış ahır gübresi ve 1 ölçü dere kumu kullanılır. Tohumlar 4-5 cm derinliğe ekilir, her torbaya tohumun kalitesine göre 1-2 tohum bırakılır; torbalar süzgeçli kovalarla sulanır, seralara ya da yüksek tünellere konur. Normal koşullarda fideler 30-45 gün içinde dikime hazır hale gelir.

Kavunda aynı kitap tohumu naylon torbalarda sera ya da plastik örtü altında yetiştirmeyi anlatır. Her torbaya 1-2 tohum bırakılır. Samsun bölgesinde tüplere tohum ekimi 15-20 Mart tarihleri arasında yapılır ve ekim, araziye dikim tarihinden 3-4 hafta önce yapılır; bitkiler 3-4 yapraklı olunca tarlaya aktarılır. Bu tarihler Samsun içindir; kendi bölgeniz için ilçe müdürlüğüne sorun.

Alata fide broşürü fide ortamının steril, uygun pH'ta, hastalık ve zararlıdan arı olmasını ister ve uygun koşulda tohum çimlenmesinin türe bağlı olarak 7-15 gün arasında olmasını bekler. Torbalarda yetişen fidelerin zaman zaman yabancı otu alınır ve sulaması yapılır.

Hastalık belirtisi (yaprakta leke, kıvrılma, kökte çürüme) görürseniz ilaç adı ya da miktarı aramayın; bitkiyi il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ya da ziraat mühendisine gösterin.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (karpuz ve kavun bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf

Aşılı karpuz ve kavun fidesi: kabak anacı, ne işe yarar, neye dikkat edilir?

Alata anaç broşürüne göre aşıda bitkinin üst kısmına kalem, alt kısmına anaç denir. Aşılı fide toprak kökenli hastalıklarla mücadele, düşük toprak sıcaklığına tolerans, tuzluluk ve aşırı neme tolerans, besin ve suyun daha iyi alınması, güçlü gelişme, erkencilik ve verim artışı gibi amaçlarla kullanılır. Aşının tarihi karpuzla başlar: Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsünün 2007 tarihli yazısına göre ilk aşılama Fusarium solgunluğuna karşı karpuzun su kabağı (Lagenaria siceraria) anacı üzerine aşılanmasıyla yapılmış ve başarılı sonuçlar alınmıştır.

Broşüre göre karpuzda günümüzde yaygın olarak en fazla kullanılan ticari anaçlar Cucurbita maxima x Cucurbita moschata melez anaçlardır; bunu su kabağı anacı takip eder. Karpuzun yabanisi olan Citrullus lanatus var. citroides anacı nematod zararlısına dayanıklı olması sebebiyle özellikle tercih edilir. Benincasa hispida, Cucurbita moschata ve Cucurbita maxima türleri de karpuza anaç olarak kullanılır. Kavunda anaç olarak C. maxima x C. moschata, C. moschata ve Cucumis melo türlerine ait bitkiler kullanılır. Bazı anaçlar karpuz, hıyar ve kavunun üçüyle de uyumludur, bazıları türe özeldir.

Dikkat noktası hasat zamanıdır. Alata broşürü aşılı ve aşısız karpuzların aynı zamanda renk alsa da aşılı meyvelerde şeker birikiminin biraz daha geç olduğunu, bu yüzden hasat zamanının geciktirilmesi gerektiğini yazar. Erken hasat edilirse meyveler kabak tadına sahip olabilir; broşür aşısız karpuzun da erken hasatta aynı tadı verdiğini ekler.

Aynı broşür aşılamayı zaman alan, pahalı, daha fazla bitkisel materyal gerektiren, zahmetli bir yöntem olarak tanımlar. Aşılı fide aşısızdan pahalı olur; toprakta Fusarium gibi kök kökenli sorun yoksa aşının size yarayıp yaramayacağına ilçenizdeki ziraat mühendisiyle karar verin. Aşılı fidenin dekara düşen sayısı ve verim artışı için okuduğumuz resmî bir kaynak yok; satıcı sayfalarındaki rakamlara dayanmadık.

Yönetmelik, aşılama yöntemiyle fide üretilirken aşılanan anaçların da çeşit olarak kayıt altında olmasını ister. Aşılı fide alırken etikette ya da satıcı belgesinde anacın ve kalemin hangi çeşit olduğunu sorun.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf · Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü · Derim Dergisi 24(2):20-26, 2007 · Sebzelerde Aşılama Fizyolojisi · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/52950 · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

İyi karpuz ve kavun fidesi nasıl seçilir?

Alata fide broşürü iyi fidede aranan özellikleri sıralar: bütün bitki kısımları sağlıklı olmalı; fide çok boylanmamalı, kalın ve güçlü bir yapıda olmalı; çok genç ya da yaşlanmış olmamalı; kök sistemi iyi ve tam gelişmiş olmalı; dikilecek bütün fideler aynı büyüklükte ve aynı gelişme döneminde olmalıdır.

Samsun kitabı karpuzda ve kavunda fidenin torbasından çıkarılırken toprağının dağılmamasına özen gösterilmesini, dikimden sonra mutlaka can suyu verilmesini yazar. Bu yüzden torbadan çıkarken kök topağı bütün kalan, kökleri canlı fide iyi fidedir. Kavunda bitkiler 3-4 yapraklıyken tarlaya aktarılır.

Aşılı fidede kalem ile anacın birleştiği aşı yerinin sağlam kaynamış olması gerekir; Derim Dergisi yazısı başarılı bir aşı kaynaması için kalem ve anaç dokularının birbirine uymasını şart sayar. Aşı yerini nasıl değerlendireceğinizi fide üreticisine ya da ziraat mühendisine sorun.

Sebze fidesi yönetmeliği kontrol raporunu temel belge sayar: fidelikte hastalık belirtisi görülmezse rapor "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşesiyle onaylanır. Fideyi alırken kontrol raporunu, etiketi ve faturayı isteyin.

• Gövde kalın ve dik; fide uzamamış; yapraklar canlı yeşil ve lekesiz.
• Karpuz fidesi yaklaşık 30-45 günlük (Samsun kitabı); kavun fidesi 3-4 yapraklı.
• Kök topağı torbadan ya da viyolden bütün çıkıyor, kökler canlı.
• Aşılıysa anaç ve kalem çeşidi yazılı; aşı yeri sağlam kaynamış.
• Etikette üretici adı ve adresi, tür adı, çeşit adı, parti numarası, miktar ve ambalajlama tarihi yazılı; etiket sarı; "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşeli kontrol raporu var.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf · Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (karpuz ve kavun bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü · Derim Dergisi 24(2):20-26, 2007 · Sebzelerde Aşılama Fizyolojisi · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/52950 · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Karpuz ve kavun fidesi nasıl dikilir, ilk haftalarda ne yapılır?

Samsun kitabına göre karpuz fideleri, daha önce kültivatörle sürülmüş ve karık pulluğuyla karıkları açılmış tarlaya, sıra arası 2 m ve sıra üzeri 75 cm olacak şekilde dikilir. Fideler çıkarılırken toprağının dağılmamasına özen gösterilir ve dikimden sonra mutlaka can suyu verilir.

Karpuzda fideler tarlaya aktarıldıktan sonra iyi bir can suyu verilirse bitkiler uzun süre sulamaya ihtiyaç duymadan gelişir. Fideler küçükken fazla sulama gelişmeyi olumsuz etkiler; meyve oluşum dönemine kadar mümkün olduğu kadar az sulanır. Meyve büyüklüğü 5-6 cm olduktan sonra normal sulama yapılır ve bu devreden itibaren 15 günde bir sulanır. Birinci ve ikinci sulamadan sonra çapalama yapılır; bitkilerin kolları geliştikten sonra çapa işi yapılmaz.

Kavunda kitap ocak usulü ekimde sıra arası 1,5-2 m, sıra üzeri 1-1,5 m önerir. Bitkiler 4-5 yapraklıyken birinci çapa yapılır, 2-3 hafta arayla çapalamaya devam edilir. Meyve oluşumundan sonra sulama sıklaştırılır, 12-15 günde bir sulanır. Düzenli sulanan yerlerde daha iri ve bol ürün alınsa da kurak şartlarda yetişen kavunlar daha tatlıdır.

Bölgenizde ilk kez karpuz ya da kavun dikecekseniz don takvimini ve toprak sıcaklığının ne zaman yükseldiğini ilçe müdürlüğünden öğrenin; dikim tarihini buna göre seçin.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (karpuz ve kavun bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf

Karpuz ve kavun ne zaman hasat edilir?

Samsun kitabına göre olgun karpuz hafifler, kabuğu parlar ve tırnakla kolayca soyulur; meyve sapına bağlı kulakçıklar kurur ve meyve sapı incelir; meyveye parmakla vurulunca tok bir ses gelir. Hasat bıçakla yapılır; bir kökten 2-5 meyve alınır. Karpuzlar hasat, depolama ve taşıma sırasında zedelenmemeli, depolarda fazla üst üste konmamalı ve kısa sürede pazara sunulmalıdır.

Kavunda olgun kavun, karpuzun aksine ağırlaşır; meyve sapının dibindeki iki küçük kulakçık kurur; dip kısmından hafif yumuşama ve koku başlar; kabuk rengi parlaklaşır. Meyveler sabah elle ya da bıçakla kesilerek hasat edilir. Kavunda tohum ekiminden hasada kadar 80-120 gün geçer. Bir kök üzerinde köke en yakın 2-4 meyve bırakılıp diğerleri seyreltme için kesilir.

Aşılı karpuzda hasadı biraz geciktirmek gerektiğini unutmayın (aşılı fide bölümü).

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (karpuz ve kavun bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Anaç Kullanımı, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeAna%C3%A7Kullan%C4%B1m%C4%B1NihalDENL%C4%B0.pdf

Belge, etiket ve mevzuat: sebze fidesi yönetmeliği

Sebze fidesinin üretimi ve satışı Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği ile düzenlenir. Metin 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır ve 2004 tarihli eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır. Bu rehberi yazarken 2008 metni okundu. Metnin sonradan değişip değişmediğini ve bugün yürürlükte olup olmadığını mevzuat.gov.tr'den doğrulayamadık. Güncel şartları il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Okunan metne göre fide, Bakanlıkça yetki verilen gerçek ya da tüzel kişilerce üretilir ve kayıt altındaki çeşitlere ait tohumluktan üretilmelidir. Fideler aşılama yöntemiyle üretiliyorsa aşılanan anaçlar da çeşit olarak kayıt altında olmalı, anaca ait tohum, paket ve fatura saklanmalıdır. Üretici, ilk yapraklar açıldıktan sonra bitki yetiştirme ruhsatıyla birlikte fide üretim beyannamesini başvuru kuruluşuna verir. Hastalık belirtisi yoksa kontrol raporu "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşesiyle onaylanır.

Fide ambalajına etiket yapıştırılır. Etikette üreticinin adı ve adresi, tür adı, çeşit adı, tohumluk partisi numarası, fide miktarı, ambalajlama tarihi ve fide ilaçlanmışsa ilacın adı bulunur; etiket sarıdır. Üretici kontrol raporunu, her parti için kırk adet tohumluğu, ambalajları ve faturayı bir yıl saklar. İl müdürlüklerinin bitki koruma şubeleri fidelik kayıtlarını sezon sonunda kontrol eder.

Metinde karpuz, kavun ya da başka tür adları sayılmaz; sebze fideleri genel olarak ele alınır. Aykırılıkta 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu'nun 12. maddesi uygulanır. Etiketsiz, kontrol raporsuz, faturasız fide almayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Alım-satım, bölgeler ve taşıma

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler aşılı ya da aşısız olması, anaç ve çeşit, torba ya da viyol tipi, fide yaşı, adet, nakliye mesafesi ve dikim sezonunun yoğunluğudur.

Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsünün 2007 tarihli yazısı, 2005 verisine atıfla ticari sebze fidesi üreten firma kapasitesinin yüzde 67'sinin Antalya sınırlarında olduğunu, Antalya'yı yüzde 15 ile Bursa, sırasıyla Mersin (yüzde 9), İzmir (yüzde 6) ve Adana (yüzde 2) izlediğini yazar; ayrıca aşılı fide üretiminin 1998-2003 arasında yaklaşık 25 kat arttığını bildirir. Bu eski bir dağılımdır; bugünü bilmiyoruz.

Fide canlıdır ve çabuk bozulur. Mümkünse fideliğe gidip fideyi yerinde görün. Taşırken torbaları ya da viyolleri üst üste yığmayın, güneş ve rüzgârdan koruyun, soğuk havada örtün; aynı gün dikemiyorsanız ışık alan bir yerde tutun ve toprağını nemli bırakın. Karpuz ve kavun donu kaldırmaz; soğuk gecede açıkta bırakmayın.

İlan verirken ya da fide ararken tür (karpuz mu kavun mu), çeşit, aşılı mı aşısız mı, anaç, adet ve teslim yeri belirtilirse hem alıcı hem satıcı zaman kazanır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır. Karpuz ve kavunun kendisinin alım-satımı ayrı pazar sayfalarındadır.

Kaynak: Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü · Derim Dergisi 24(2):20-26, 2007 · Sebzelerde Aşılama Fizyolojisi · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/52950 · Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (karpuz ve kavun bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Sık sorulan sorular