Asma Fidanı ve Çubuğu

Asma fidanı, çubuk ve aşılı fidan: ne farkı var?

Asma fidanı üç biçimde karşınıza çıkar. Birincisi çubuk (çelik, aşı kalemi): bir yıllık odunlaşmış dal parçasıdır, henüz kök yapmamıştır. İkincisi köklenmiş aşısız fidandır: Amerikan anacın çeliği köklendirilmiş, üzerine çeşit aşılanmamıştır. Üçüncüsü aşılı fidandır: Amerikan anaç üzerine üzüm çeşidinin kalemi aşılanmış, kaynamış ve köklenmiş bitkidir. Yeni asma fidanı yönetmeliği çubuk ve aşı kalemini "üretim materyali", köklü bitkiyi "fidan" diye ayırır.

Neden aşı? Alata enstitüsünün broşürü bağcılıkta filoksera zararına karşı anaç kullanımı dışında pratik çözüm bulunmadığını yazar. Zararlı 19. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da ortaya çıkıp büyük ekonomik zarara yol açmış, çözüm olarak filokseraya dayanıklı Amerikan kökenli türler ve melezleri anaç olarak kullanılmaya başlanmıştır. Broşür filokseranın ülkemizde de zarar yaptığını ve bu anaçların bizde de kullanıldığını yazar.

Ege Üniversitesi dergisindeki makale aynı hikâyeyi anlatır: filoksera 1863'te Fransa'dan başlayarak Avrupa ve Türkiye bağlarına yayılmış, toprak ilaçlaması, bağları su altında bırakma ve karantina gibi önlemler sonuç vermemiş, 1869'da bazı Amerikan asma anaçlarının dayanıklı olduğu görülmüştür. Makaleye göre ülkemizde topraklarımızın büyük bölümü filoksera ile bulaşıktır ve bu yüzden aşılı fidan modern bağcılığın temel şartlarından biridir. Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü de 1930'da Ege bağlarını yeniden kurmak için Amerikan anaç fidanı üretmek üzere kurulmuştur.

Ankara Üniversitesi ders notu filokseralı alanlarda bağ kurmak için aşılı fidan üretimi yapan işletmelere "fidanlık" denildiğini ve fidanlık işletmelerinin yaklaşık yüzde 96,7'sinin özel sektör, yüzde 3,3'ünün kamu olduğunu yazar. Yani fidanı çoğunlukla özel üreticiden alacaksınız; belge ve etiket bu yüzden önemlidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı sayı · Asma Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-3.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Asma Anaçları, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/AsmaAnaçları-GüzinTARIM, M.Erdem KİRAZ.pdf · Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · 2007, cilt 44, sayı 1, s. 189-204 · 41 B Amerikan Asma Anacı ile Aşılı Bazı Üzüm Çeşitlerinin Aşı Uyuşma Katsayıları Üzerine Bir Araştırma · https://zfdergi.ege.edu.tr/edergiziraat/2007_cilt44/s1/189-204.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü · Tarihçe · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/manisabagcilik/Menu/10/Tarihce · Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi · Bağ Tesisi: yer seçimi, iklim, çeşit ve anaç seçimi (açık ders notu) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=89139

Asma nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Ankara Üniversitesi bağ tesisi notuna göre asma sıcak-ılıman iklim bitkisidir. Not bir yörenin bağcılığa uygunluğu için en önemli iki etkenin vejetasyon süresinin uzunluğu ve etkili sıcaklık toplamı olduğunu yazar; bu ikisi enleme, rakıma, eğime, bakıya ve büyük su ve orman kitlelerine uzaklığa göre değişir. Tablodaki değerler bu nottan alınmıştır. Okuduğumuz kaynaklarda dekar başına verim aralığı, ilk ürün yılı ve uygun mutlak rakım sınırı yazılı değil; bu yüzden tabloya koymadık. Bu bilgiyi il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünden ve bölgenizdeki üreticiden öğrenin.

Rakım konusunda notun söylediği şudur: her 100 metre yükseğe çıkıldıkça sıcaklık 0,5 °C düşer, rakım yükseldikçe vejetasyon süresi ve etkili sıcaklık toplamı azalır. Eğirdir Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsünde (deniz seviyesinden 925 metre) 41 B anacı üzerine aşılı tüplü fidanlarla 3x2 metre aralıkla 2005'te bir deneme bağı kurulmuş, ölçümler 2008'de yapılmıştır; bu yalnızca bir deneme örneğidir, "asma şu rakıma kadar yetişir" anlamına gelmez.

Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Not ülkemizde bağcılığı sınırlandıran ekolojik etkenlerin en önemlisinin ilkbahar geç donları ve kış donları olduğunu yazar. Asmanın yeşil aksamı -1 °C'nin altında zarar görür; bu yüzden sürme ve çiçeklenme dönemindeki geç donlar bağcılığı kısıtlar. Vadi tabanı ve çukur yerler soğuk havayı biriktirir.

Not bağın ekonomik ömrünü yaklaşık 35-40 yıl olarak verir; yani fidan seçimi uzun vadeli bir karardır. Bölgenize hangi çeşit ve anacın uyduğu için müdürlüğe ve Bağcılık Araştırma Enstitüsüne danışın.

Kaynak: Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi · Bağ Tesisi: yer seçimi, iklim, çeşit ve anaç seçimi (açık ders notu) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=89139 · Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · 2007, cilt 44, sayı 1, s. 189-204 · 41 B Amerikan Asma Anacı ile Aşılı Bazı Üzüm Çeşitlerinin Aşı Uyuşma Katsayıları Üzerine Bir Araştırma · https://zfdergi.ege.edu.tr/edergiziraat/2007_cilt44/s1/189-204.pdf

Anaç seçimi: toprağınıza ve çeşidinize göre

Ankara notuna göre Amerikan asma anacı seçerken şunlara bakılır: toprak ile anaç ilişkisi (adaptasyon), anaç ile kalem ilişkisi (uyuşma), filokseraya ve nematoda dayanım ve diğer etkenler (dalların odunlaşması, çeliklerin köklenme yeteneği, anacın gelişme kuvveti). Alata broşürü bu özellikleri anaç anaç anlatır. Aşağıdaki tablo broşürden özetlenmiştir; tek anaç herkese uymaz.

Anaç ile kalemin uyuşması fidanın ömrünü belirler. Ege Üniversitesi makalesine göre iyi uyuşma anaç ile kalemin iyi kaynaşması, ikisinin aynı kalınlıkta büyümesi, aşılı asmanın her yıl düzenli verim vermesi ve bunu ekonomik ömrü boyunca sürdürmesidir. Tam kaynamamış fidanda omca kuvvetli gelişemez, ömrü kısa olur, verim ve kalite düşer. Aşı yerinde şişkinlik varsa besin aşağı inemez, yeni kök oluşmaz ve omca zayıflayıp ölebilir.

Broşür ayrıca Mersin yöresinde yetişen çeşit gruplarıyla uyumlu anaçları sayar; örneğin erkenci çeşitler için Uslu, Trakya İlkeren ile 41B, SO4, 140 Ruggeri ve 1103 Paulsen. Yöresel bir liste olduğu için kendi bölgenizde çeşit ve anaç eşleşmesini müdürlükten ve fidanı satan üreticiden öğrenin.

Fidan alırken anaç adını ve çeşit adını yazılı isteyin. "Aşılı asma" demek yetmez; hangi anaç, hangi çeşit olduğu etikette ve faturada görünmelidir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Asma Anaçları, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/AsmaAnaçları-GüzinTARIM, M.Erdem KİRAZ.pdf · Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi · Bağ Tesisi: yer seçimi, iklim, çeşit ve anaç seçimi (açık ders notu) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=89139 · Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · 2007, cilt 44, sayı 1, s. 189-204 · 41 B Amerikan Asma Anacı ile Aşılı Bazı Üzüm Çeşitlerinin Aşı Uyuşma Katsayıları Üzerine Bir Araştırma · https://zfdergi.ege.edu.tr/edergiziraat/2007_cilt44/s1/189-204.pdf

Aşılı fidan nasıl üretilir: bağda aşı ve masa başı aşı

Ege Üniversitesi makalesine göre aşılı asma fidanı iki yolla elde edilir: bağda yerinde aşılama ve masa başında aşılama (omega aşı). Bağda yerinde yöntemde köklü Amerikan asma çelikleri toprağa dikilir ve genellikle dikimden bir ya da iki yıl sonra yarma ya da kakma aşı yapılır. Makale bağda aşılamada başarının aşı tipine göre değiştiğini yazar: çoban aşıda yüzde 60-70, yarma ve kakma aşıda yüzde 31-83.

Omega aşı, masa başında aşı makinesiyle çok sayıda ve seri fidan üretmek için kullanılır. Makaleye göre aşı yerinde sağlıklı kaynaşma için aşılı çelikler yaklaşık 3 hafta kontrollü ortamda tutulur; sonra köklerin kısaltılması, sürgünün 5-6 cm'ye indirilip parafine batırılması ve fidanın tüplere alınması gelir. Tüplü fidan seralarda 1-1,5 ay kalır, bir hafta kadar alıştırılır ve bağa dikilir. Makale tüplü fidanların özellikle dikimin yapıldığı yaz aylarında çok iyi sulanması gerektiğini yazar.

Alıcı olarak bundan çıkaracağınız sonuç şudur: tüplü aşılı fidanın aşı yeri kaynamış, sürgünü canlı ve toprağı kökle bütün olmalıdır; açık köklü fidanda ise ölçüler yönetmelikte yazılıdır. Çubuk (üretim materyali) alıyorsanız hangi çeşit ve anaçtan, hangi damızlık bağdan geldiğini sorun.

Aynı makaledeki denemede tüplü fidanlar 3x2 metre aralıkla dikilmiş, dikim yılını izleyen yıl ilk terbiye şekli verilmiş ve damla sulama kurulmuştur. Bu bir deneme düzenidir; kendi bağınız için aralığı çeşide, anaca ve terbiye şekline göre mühendisle belirleyin.

Kaynak: Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · 2007, cilt 44, sayı 1, s. 189-204 · 41 B Amerikan Asma Anacı ile Aşılı Bazı Üzüm Çeşitlerinin Aşı Uyuşma Katsayıları Üzerine Bir Araştırma · https://zfdergi.ege.edu.tr/edergiziraat/2007_cilt44/s1/189-204.pdf

İyi asma fidanı nasıl seçilir: yönetmelikteki ölçüler

Yeni yönetmeliğin Madde 10'una göre tüplü fidanda kök yeterince gelişmiş ve sağlıklı olmalıdır. Aşısız tüplü fidanda anaç boyu, aşılı tüplü fidanda anaç ve aşı kalemi birlikte en az 35 cm olmalı; anaçtan ya da aşıdan süren sürgün en az 20 cm ve olgun olmalıdır.

Açık köklü fidanda yine boy en az 35 cm (aşılıda anaç ve kalem birlikte), gövde çapı en az 0,8 cm olmalı; dipte en az iki iyi gelişmiş ana kök bulunmalı ve sürgünün tabanında en az 10 cm odunlaşmış kısım olmalıdır.

Metin ortak kusurları da sayar: aşırı güneş yanığı, donma ya da kuruma izi, aşı yerinde tırnak kalıntısı, aşırı şişkinlik ve açık köklü fidanda sürmüş gözler bulunmamalıdır. Aşılı fidanda kalem ile anaç birbirine yakın kalınlıkta ve iyi kaynaşmış olmalıdır. Üretim materyali (çubuk, aşı kalemi) kurumamış, zararlı organizma taşımayan, gözü sürmemiş ve çapı 0,5-1,5 cm arasında olmalıdır.

• Etikette anaç adı, çeşit adı ve sınıf (sertifikalı ya da standart) yazmalı.
• Aşı yeri düzgün kaynamış, çatlaksız; tırnak kalıntısı ve aşırı şişkinlik yok.
• Açık köklü fidanda dipte en az iki sağlam ana kök, gövde çapı en az 0,8 cm.
• Tüplü fidanda sürgün en az 20 cm ve olgun; kök bütün ve toprakla birlikte çıkıyor.
• Kuruma, donma ve güneş yanığı izi yok; açık köklüde gözler sürmemiş.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı sayı · Asma Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-3.htm · Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · 2007, cilt 44, sayı 1, s. 189-204 · 41 B Amerikan Asma Anacı ile Aşılı Bazı Üzüm Çeşitlerinin Aşı Uyuşma Katsayıları Üzerine Bir Araştırma · https://zfdergi.ege.edu.tr/edergiziraat/2007_cilt44/s1/189-204.pdf

Belge, etiket ve mevzuat: 28 Nisan 2026 asma fidanı yönetmeliği

Asma fidanının üretimi ve satışı 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Asma Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği ile düzenlenir. Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir ve 3 Temmuz 2009 tarihli, 27277 sayılı Resmî Gazete'deki eski asma yönetmeliğini yürürlükten kaldırmıştır. Aynı gün ayrı bir meyve fidanı yönetmeliği de çıkmıştır; asma o yönetmeliğin değil bu yönetmeliğin kapsamındadır.

Sınıflar dörttür: ön temel, temel, sertifikalı ve standart. Etiket renkleri beyaz üzeri mor kuşaklı, beyaz, mavi ve sarıdır. Damızlık üniteleri de 1, 2 ve 3 numaralı olarak ayrılır. Etiketlerde sertifika bilgilerini içeren karekod bulunur; karekodla ilgili düzenlemelerin yayımdan itibaren iki yıl içinde tamamlanması öngörülmüştür, bu yüzden geçişte etikette karekod görünmeyebilir. Güncel uygulamayı il müdürlüğünden teyit edin.

Satış yalnızca Bakanlıkça yetkilendirilmiş fidan üreticileri ve yetkili tohumluk bayileri tarafından yapılır; bunun dışındakilerin pazarlaması ve etiketsiz fidan ya da üretim materyali satışı yasaktır. Üretilen materyalin "organik" olarak satılabilmesi için organik tarım mevzuatına göre ayrıca belgelendirilmesi gerekir. Bilimsel araştırma ve genetik çeşitliliği koruma materyalleri ile üreticinin kendi ihtiyacı için ürettiği materyaller kapsam dışıdır.

Sertifika ve etiketler beyanname yılını izleyen yılın sonuna kadar geçerlidir; alıcılar bunları bir yıl saklamakla yükümlüdür. Açık köklü fidanda sertifika ve etiket talebi beyanname yılı sonuna kadar, tüplü fidan ve üretim materyalinde izleyen yılın nisan sonuna kadar yapılır. Üretici ya da bayi Bitki Muayene Raporu için 1 Ocak-31 Mayıs arasında başvurur ve rapor alındığı yılın sonuna kadar geçerlidir.

Bitki sağlığı için Madde 11 damızlıklardaki bitki ve fidanların karantina etmenlerinden arı olmasını ister; kontrol edilecek zararlı listesi, izolasyon mesafeleri ve yöntemler Bakanlıkça belirlenir. Okuduğumuz metinde filoksera, virüs ya da nematod tek tek sayılmıyor; yalnızca nematod tahlilinin beyanname sürecinde yer aldığı görülüyor. Ekte yer alan sertifikasyon şeması (Ek-1) okunamadı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı sayı · Asma Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-3.htm

Alım-satım, taşıma ve dikim

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler çubuk mu, açık köklü mü, tüplü mü olduğu, anaç ve çeşit, sertifika sınıfı, fidan boyu ve çapı, kök durumu, parti büyüklüğü, nakliye mesafesi ve sezondur.

Satın alırken fatura ve etiketi isteyin; etikette anaç, çeşit ve sınıf görünmeli. Tüplü fidan canlıdır; Ege Üniversitesi makalesi tüplü fidanların dikimi izleyen aylarda iyi sulanmasını ister. Taşırken kökü kurutmayın, güneşten ve rüzgârdan koruyun.

Okuduğumuz kaynaklarda asma fidanının hangi ayda dikileceği yazılı değil; kış donu ve ilkbahar geç donu bu kararda belirleyicidir. Dikim zamanını ve aşı yerinin toprağa göre konumunu bölgenizdeki il ya da ilçe müdürlüğünden ve fidanı aldığınız üreticiden alın. Fidan üreticisinden aşı noktasının dikimde toprağa göre nerede kalacağını da yazılı isteyin.

İlan verirken anaç, çeşit, fidan türü (çubuk, açık köklü, tüplü), boy, adet, sertifika sınıfı ve teslim yeri belirtilirse zaman kazanılır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır. Üzüm ürününün alım-satımı ayrı pazar sayfasındadır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı sayı · Asma Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-3.htm · Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · 2007, cilt 44, sayı 1, s. 189-204 · 41 B Amerikan Asma Anacı ile Aşılı Bazı Üzüm Çeşitlerinin Aşı Uyuşma Katsayıları Üzerine Bir Araştırma · https://zfdergi.ege.edu.tr/edergiziraat/2007_cilt44/s1/189-204.pdf

Sık sorulan sorular