Sağım Makinesi ve Süt Tankı

Sağım makinesi nasıl çalışır?

Ankara Üniversitesi'nin süt üretimi mekanizasyonu ders notuna göre makineyle sağımda buzağının emmesindeki doğal olay taklit edilir: sağım için gereken vakum üretilir, emme ve gevşetme için vakum belli aralıklarla kesilir. Makine üç sistemden oluşur. Birincisi vakum üretme sistemi (vakum pompası, güç kaynağı, vakum kazanı, regülatör, vakummetre). İkincisi emme-gevşetme işini yapan pulsatör ve devreleri. Üçüncüsü süt, hava ve temizlik sıvılarının dolaştığı boru, meme başlığı ve süt filtresi sistemidir.

MEB Sağım modülü aynı parçaları sade dille sayar: meme başlıkları (paslanmaz çelik ya da özel plastik), sağım pençesi (süt ilk burada toplanır), süt ve vakum hortumları, pulsatör (makinenin "beyni") ile vakum pompası ve vakummetre. Modül, bütün sağım makinelerinin aynı ilkeyle çalıştığını, makinenin kalitesi ve fiyatının taşıdığı fonksiyon sayısıyla ilişkili olduğunu yazar; bazı makinelerde sağım bitince otomatik çıkma gibi ek donanımlar vardır.

Ders notu iki tip tesisi ayırır: kovaya sağım yapan tesis ve boruya sağım yapan tesis. Kovaya sağımda süt doğrudan, vakum altındaki kovaya iletilir; basit yapılıdır, ama kova dolunca boşaltmak için süt odasına taşınması zaman alır. Boruya sağımda süt ve vakum boruları sabit monte edilir ve süt vakum etkisiyle süt odasına gider; boruların düzgün bir meyille, arada yükselme yapmadan döşenmesi gerekir. Küçük sürüler için hareketli (portatif) makineler, büyük süt işletmeleri için özel sağımhane planları ve makineleri geliştirilmiştir.

Kaynak: Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süt Üretimi Mekanizasyonu: sağım makinesi, sağım tesisleri, sütün depolanması ve soğutulması (üniversite ders notu, resmî yayın değildir) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=34836 · Millî Eğitim Bakanlığı · Hayvan Yetiştiriciliği ve Sağlığı Alanı: Sağım modülü (2019; sağım makinesinin parçaları, sağım hazırlığı, temizlik ve bakım) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Sa%C4%9F%C4%B1m.pdf

Yönetmelik ne ister: sağımda hijyen

Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (RG 27.12.2011), süt üreten hayvancılık işletmecisini çiğ süt ve kolostrum üretimindeki sağlık gerekliliklerine, işletmenin hijyen gerekliliklerine ve çiğ süt için belirlenen kriterlere uymakla yükümlü kılar. Süt, belirli bulaşıcı hastalık belirtisi göstermeyen hayvanlardan elde edilir; bruselloz ve tüberküloz yönünden sürünün durumu da yönetmelikte yazılıdır. Sağlık konuları için veteriner hekime ya da il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Süt ve kolostrumun sağıldığı, depolandığı ya da soğutulduğu birimler, bulaşma riskini en aza indirecek şekilde konumlandırılır ve yapılır; zararlı canlılardan korunur ve hayvanların barındığı yerlerden yeterince ayrılır. Sağım, toplama ve taşıma için kullanılan kaplar, güğümler, tanklar gibi bütün ekipmanın yüzeyleri bakımlı, kolay temizlenebilir ve gerektiğinde dezenfekte edilebilir olmalıdır; bunun için pürüzsüz, yıkanabilir ve toksik olmayan malzeme kullanılır. Ekipman her kullanımdan sonra temizlenir. Çiğ süt nakil tankları ise günde en az bir kez temizlenip dezenfekte edilir.

Sağım sırasında yönetmeliğin şartları şunlardır: sağıma başlamadan önce meme uçları ve çevresi temizlenir; her hayvandan alınan süt, sağımı yapan kişi tarafından (otomatik sağımda başka kabul görmüş bir yöntemle) duyusal ya da fizikokimyasal anormallik yönünden kontrol edilir; anormal bulguda süt insan tüketimi için kullanılamaz; ilaçlı tedavi gören hayvanlar izlenebilirlik için kaydedilir ve belirlenen kalıntı arınma süresince bu hayvanların sütü insan tüketimine verilmez. Kolostrum ayrı sağılır ve çiğ sütle karıştırılmaz. Sağım yapan kişilerin temiz kıyafet giymesi ve ellerini yıkaması beklenir; sağım yerinin yakınında el ve kol yıkama düzeneği bulunur.

İlaç adı ve doz bu rehberde yoktur. Tedavi görmüş hayvanın sütünün ne zaman verileceğini ilaç prospektüsünden ve veteriner hekimden öğrenin.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (RG 27.12.2011/28155; md. 53-57: çiğ süt ve kolostrumun birincil üretimi, hijyen, sağım ve soğutma; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm

Süt tankı ve soğutma

Yönetmeliğe göre sağımdan hemen sonra süt soğutmaya alınır: günlük toplanacaksa 8 °C'den, günlük toplanmayacaksa 6 °C'den fazla olmayan sıcaklığa hemen soğutulur. İşleme tesisine vardığında sütün sıcaklığı 10 °C'den fazla olamaz. Bazı durumlarda (örneğin sağımdan kısa süre sonra işlenecekse ya da teknolojik nedenle Bakanlık izin vermişse) bu sıcaklık şartları uygulanmaz. Sütü hangi sıcaklığa kadar soğutacağınızı yönetmeliğin yürürlükteki metninden ve süt aldığınız tesisin şartından teyit edin.

Tesislerde bu şartın gerektirdiği yerde uygun soğutma ekipmanı bulunmalıdır. Ankara Üniversitesi ders notu soğutmanın nedenini sütteki bozulmaya yol açan mikroorganizmaların etkinliğinin sıcaklık düşürülerek engellenmesi diye yazar ve şebeke suyuyla yapılan doğal soğutmanın bu düşük sıcaklıklara yetmediğini, yapay soğutmanın gerektiğini belirtir.

Not iki soğutma düzenini ayırır. Doğrudan soğutmada soğutma makinesinin buharlaştırıcısı doğrudan soğutulacak süte temas eder; bu tesisler özgül güç gereksinimi büyük olduğu için daha çok küçük kapasiteli uygulamalarda kullanılır. Dolaylı soğutmada buharlaştırıcı önce bir sıvıyı (salamura) soğutur, süt bu sıvıyla dolaylı soğutulur; bu tip daha çok büyük kapasiteli uygulamalara uygundur. Çiftlik tankı alırken soğutma düzenini ve kapasiteyi günlük süt miktarınıza göre seçin.

Tankın yüzeyleri pürüzsüz, yıkanabilir ve temizlenebilir olmalıdır (yönetmelik şartı); MEB modülü süt tanklarının da içine girilerek fırçalanarak temizlenmesi gerektiğini yazar.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (RG 27.12.2011/28155; md. 53-57: çiğ süt ve kolostrumun birincil üretimi, hijyen, sağım ve soğutma; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süt Üretimi Mekanizasyonu: sağım makinesi, sağım tesisleri, sütün depolanması ve soğutulması (üniversite ders notu, resmî yayın değildir) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=34836 · Millî Eğitim Bakanlığı · Hayvan Yetiştiriciliği ve Sağlığı Alanı: Sağım modülü (2019; sağım makinesinin parçaları, sağım hazırlığı, temizlik ve bakım) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Sa%C4%9F%C4%B1m.pdf

Temizlik ve bakım

MEB Sağım modülüne göre sağımdan sonra sağım başlıkları, borular ve temizlenebilir dış aksam köpüklü dış temizlik yapılır; başlıklar yıkama başlıklarına takılır ve filtreler çıkarılır. Ön durulama ılık suyla yapılır (yaklaşık 40-50 °C). Su çok soğuksa süt yağı kristalleşir ve ekipman üzerinde film bırakır; çok sıcaksa proteinler bozulup film oluşturur ve yıkama zorlaşır.

Ana yıkamada su sıcaklığı 55-60 °C'de ideal sayılır, 70 °C'nin üzerine çıkmamalıdır; modül, yıkama işlemini 10-15 dakika arasında tutmayı ve suyun akış hızının 1,5 metre/saniyeden az olmamasını yazar. Kullanılan suyun sertliğine göre haftada 1-3 kez asit yıkama yapılarak süt ve kireç taşlarının önüne geçilir. Temizlik maddesinin türü ve miktarı için ürünün etiketini ve satıcının talimatını izleyin; bu rehber miktar yazmaz.

Aşınan parçalar süre geçince değiştirilir. Modül, memelik lastiklerinin kauçuğunun 2,5 milyon nabızdan sonra özelliğini kaybedip sertleştiğini ve çatladığını, vakum hortumları ve contaların da özelliğini kaybedince değiştirilmesi gerektiğini yazar. Bu parçalar vakum kaçaklarına yol açar. Modül ayrıca yılda bir kez sağım makinesinin servisinde mekanik işlev testi yaptırılmasını önerir.

Ders notunun bakım çizelgesi günlük, haftalık, aylık ve altı aylık işleri ayırır; örneğin vakummetrenin kontrolü (sıfır ve işletme vakumu), puls frekansının kontrolü ve ayarı, süt pençesindeki hava giriş deliğinin temizlenmesi bu çizelgede yer alır. Ders notunun teknik özellik cetvelinde sağım vakumu için 0,4 ile 0,5 bar, puls frekansı için dakikada 40-60 puls aralığı verilir. MEB modülü makineli sağımda 380 mm Hg vakumu ve 50-60 nabız frekansını önerir. Bunlar eğitim kaynaklarıdır; sizin makineniz için üreticinin kullanma kılavuzu esastır.

Kaynak: Millî Eğitim Bakanlığı · Hayvan Yetiştiriciliği ve Sağlığı Alanı: Sağım modülü (2019; sağım makinesinin parçaları, sağım hazırlığı, temizlik ve bakım) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Sa%C4%9F%C4%B1m.pdf · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süt Üretimi Mekanizasyonu: sağım makinesi, sağım tesisleri, sütün depolanması ve soğutulması (üniversite ders notu, resmî yayın değildir) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=34836

Alırken belge: deney raporu, CE, hibe şartı

Hibeyle sağım ünitesi alıyorsanız Bakanlığın 2025 başvuru dönemi uygulama esasları (Tebliğ No 2024/43) bir şart koyar: süt sağım üniteleri için yatırımcı deney raporunu en geç nihai rapor ekinde sunmalıdır. Yatırımın tamamlanmasından sonra Bakanlığın yetkilendirdiği kuruluşlardan biri sağım ünitesini yerinde test eder ve ardından deney raporu düzenlenir. Bu işlemde tedarikçi ve yatırımcı hazır bulunmalıdır; organizasyondan yüklenici ya da tedarikçi firma sorumludur. Rapor aslı il müdürlüğünde saklanır.

Yani sağım ünitesi satın alırken satıcıyla bu deney raporunu ve testin kimin tarafından, ne zaman yapılacağını sözleşmede yazın. Aynı metin hibe kapsamında alınan makine ve ekipmanın ikinci el ve kullanılmış olmamasını da ister.

CE ayrı bir konudur ve üreticinin sorumluluğundadır. Makina Emniyeti Yönetmeliği imalatçıdan makineyi piyasaya sunmadan önce temel sağlık ve güvenlik kurallarını sağlamasını, AT uygunluk beyanını düzenlemesini ve CE işaretini iliştirmesini ister; talimatın Türkçe olması gerekir. Makinenizin yönetmelik kapsamında olup olmadığını satıcıdan ve il müdürlüğünden teyit edin.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Tarıma Dayalı Yatırımların Desteklenmesi, 2025 Başvuru Dönemi Uygulama Esasları (Tebliğ No 2024/43) · https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Belgeler/0KIRSAL%20KALKINMA%20DA%C4%B0RE%20BA%C5%9EKANLI%C4%9EI/KKYDP%20TEBL%C4%B0%C4%9E/24.02.2025/Uygulama+Esaslari.pdf · Sanayi ve Ticaret Bakanlığı · Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT), RG 3.3.2009/27158 (imalatçı yükümlülükleri, CE işareti, AT uygunluk beyanı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2009/03/20090303-4.htm

Alım ve satımda kontrol listesi

Sağım makinesinde alıcının ilk sorusu "sürüme uygun mu?" olmalıdır. Sağım yeri tipi (kovaya ya da boruya), sağım başlığı sayısı ve vakum pompasının kapasitesi sürü büyüklüğüne ve ahır düzenine göre seçilir. Ders notu, vakum pompası debisinin ve süt borusu iç çapının sağım başlığı sayısına ve boru uzunluğuna göre belirlendiğini cetvelle gösterir; bu hesabı satıcıdan ve makine mühendisinden yazılı isteyin.

İkinci el sağım makinesi ya da tankı alıyorsanız aşınan parçaların durumuna bakın: memelik lastikleri, vakum hortumları ve contalar, pulsatör, vakummetre. Tankta iç yüzeyin çizik ve paslanma durumu, soğutma ünitesinin çalışması ve boşaltma musluğu kontrol edilir. Üreticinin kullanma kılavuzu ve son servis kaydı istenir.

Satışta sütün nereye gideceğini düşünün: süt toplama merkezine ya da işleme tesisine verecekseniz tesisin istediği soğutma ve kayıt şartlarını önceden öğrenin. Yönetmelik işleme tesisine varışta en fazla 10 °C şartını koyar.

• Sağım yeri tipi ve başlık sayısı sürüye uygun mu?
• Vakum pompası kapasitesi ve boru çapı yazılı hesapla verildi mi?
• Memelik lastikleri, hortumlar, contalar ve pulsatör yeni mi, aşınmış mı?
• Vakummetre ve puls frekansı kontrol edilebiliyor mu?
• Tank iç yüzeyi pürüzsüz, çiziksiz ve temizlenebilir mi, soğutma ünitesi çalışıyor mu?
• Hibeyle alınıyorsa deney raporu, test zamanı ve kim yapacağı sözleşmede var mı?

Kaynak: Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süt Üretimi Mekanizasyonu: sağım makinesi, sağım tesisleri, sütün depolanması ve soğutulması (üniversite ders notu, resmî yayın değildir) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=34836 · Millî Eğitim Bakanlığı · Hayvan Yetiştiriciliği ve Sağlığı Alanı: Sağım modülü (2019; sağım makinesinin parçaları, sağım hazırlığı, temizlik ve bakım) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Sa%C4%9F%C4%B1m.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (RG 27.12.2011/28155; md. 53-57: çiğ süt ve kolostrumun birincil üretimi, hijyen, sağım ve soğutma; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm

Sık sorulan sorular