Sığır Sperması (Tohumlama Payeti)

Payet nedir, kim kullanır?

Sperma payeti, boğadan alınmış ve seyreltilmiş meninin ince bir pipet içine doldurulmuş, uçları kapatılmış ve dondurulmuş hâlidir. Yapay tohumlamada her payet bir inek ya da düveye uygulanır. Payet, canlı hayvan değildir ama canlı hayvan pazarının üreme tarafıdır: damızlık boğa almak yerine seçilmiş bir boğanın soyunu sürüye taşır.

Neden payet? Doğal aşımda sürüde bir tek boğa bulunur ve onun soyu tüm buzağılara geçer. Payette ise yetiştirici ırk, verim ve yapı bakımından kendi hedefine uyan boğayı seçer. Bu seçim ancak boğa hakkında kayıtlı bilgi varsa yapılabilir: soy bilgisi, ırk ve üretim merkezinin belgesi.

Bu sayfa payet satışının ve kullanımının hukuki ve ticari tarafını anlatır. Tohumlama uygulamasının nasıl yapılacağı, hangi hayvana ne zaman uygulanacağı ve üreme sağlığı konularında ad ya da miktar verilmez; bu kararlar için veteriner hekime başvurun.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sperma, Ovum ve Embriyo Üretim Merkezlerinin Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; yalnız yönetmelik başlığı Resmî Gazete sayfasından doğrulandı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm

Üretim merkezleri ve belge

Sperma, ovum ve embriyo üretimi Bakanlığın yönetmeliğine tabidir: Sperma, Ovum ve Embriyo Üretim Merkezlerinin Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Yönetmelik, bu merkezlerin kuruluşunu ve çalışma esaslarını belirler. Bu yüzden payet satan firmadan, üretimin Bakanlıkça izinli bir merkezde yapıldığını gösteren belgeyi isteyin.

Payetin üzerinde ya da ambalajında boğanın kimliği, ırkı, üretim tarihi ve merkezin bilgisi bulunmalıdır. Bu etiketi okunur şekilde saklayın; bir buzağı doğduğunda kullanılan payetin kaydı tohumlama kaydına işlenir ve ileride soy bilgisi olarak aranabilir.

Yerli ırk boğa payeti istiyorsanız boğanın yerli ırk belgesini ve tescil bilgisini ayrıca isteyin. Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik yerli ırk tescilini düzenler. Bir payetin etiketinde "yerli" yazması yetmez; belgeyle desteklenmelidir.

Merkezin sattığı payet ile kayıt dışı yollarla dolaşan payeti ayırın. Kaynağı belirsiz payet kalite ve sağlık güvencesi taşımaz; yetiştirici olarak kaynağı bilinmeyen payeti kullanmamak sizin güvenceniz olur.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sperma, Ovum ve Embriyo Üretim Merkezlerinin Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; yalnız yönetmelik başlığı Resmî Gazete sayfasından doğrulandı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm

Saklama ve taşıma

Dondurulmuş sperma payetleri sıvı azot konteynerinde saklanır. Sıvı azotun kaynama noktası yaklaşık eksi 196 derecedir ve payet bu sıcaklıkta kalmalıdır; konteyner kapağı açıldığında payetler ısınır. Bu bilgi genel yetiştirici bilgisidir; kendi konteynerinizin kullanma talimatını üreticiden alın.

Konteynerdeki sıvı azot zamanla buharlaşır; düzenli seviye kontrolü gerekir. Konteyneri dikey, sağlam ve havadar bir yerde tutun. Kapalı ve havasız bir odada sıvı azot buharlaşması oksijeni azaltabilir; bu bir iş güvenliği uyarısıdır.

Payeti satın alırken konteynerden çıkartıp tezgâhta bekletmeyin. Satıcının konteynerinden sizin konteynerinize aktarma gerekiyorsa işlem hızlı yapılmalı ve payetler sıvı azot seviyesinin üstüne çıkarılmamalıdır. Bu işlemi yapabilecek donanımınız yoksa aktarmayı satıcıya yaptırın.

Yurt içi taşımada payetin bulunduğu konteyner bir hayvansal ürün olarak değerlendirilir; nakil belgesi gerekiyorsa il ya da ilçe müdürlüğünden sorun. Yurt içinde canlı hayvan ve hayvansal ürünlerin nakli yönetmeliği genel çerçeveyi verir; payet için uygulamasını müdürlük netleştirir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sperma, Ovum ve Embriyo Üretim Merkezlerinin Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; yalnız yönetmelik başlığı Resmî Gazete sayfasından doğrulandı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm

İthal payet ve gümrük

Yurt dışından getirilen payet hayvansal ürün ithalatı kapsamındadır. Ülkeye girişte ön bildirim ve veteriner kontrolleri uygulanır; ilgili yönetmelik 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. İthalatçı olarak gümrük müşavirinden ve ilgili sınır kontrol noktasından önceden bilgi alın.

Gümrük Tarife Cetveli’nde hayvansal ürünler başka yerde belirtilmeyen ürünler 0511 pozisyonunda toplanır; sığır meni de bu pozisyonun altındadır. Alt kırılım ve vergi oranı değişebildiği için gümrük müşavirinden teyit edin.

İthal payetin etiketi yabancı dilde olabilir. Ürünün kimliğini, boğa adı ve kayıt numarasını, üretim tarihini ve merkez bilgisini Türkçe tercümesiyle yazdırın. Kayıt altına alınmamış ithal payetle soy bilgisi çıkarmaya çalışmak sonradan sorun yaratır.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvan ve Ürünlerin Ülkeye Girişinde Ön Bildirim ve Veteriner Kontrollerine Dair Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; yalnız başlık Resmî Gazete sayfasından doğrulandı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217.htm · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli, 0511 pozisyonu (başka yerde belirtilmeyen hayvansal ürünler; sığır meni bu pozisyonun altındadır; 4 haneli pozisyon yazıldı, alt kırılım gümrük müşavirinden teyit edilir)

Tohumlama kaydı ve soy takibi

Payet kullanıldığında tohumlama kaydı tutulmalıdır: hangi dişiye, hangi tarihte, hangi boğanın payetiyle uygulandığı, uygulamayı kimin yaptığı. Bu kayıt hem gebelik takibini kolaylaştırır hem doğacak buzağının babasını belgeler. Defter ya da elektronik tablo olabilir; önemli olan düzenli tutulmasıdır.

Doğan buzağı küpelenip pasaportu çıkarıldığında, kayıtlardaki babanın bilgisi işlenebilir. Soy bilgisi damızlık satışında değer yaratır: babası bilinen boğa olan düve, bilinmeyen babalı düveden farklı değerlendirilir. Bu yüzden payet etiketlerini ve tohumlama kaydını yıllarca saklayın.

Sığır tanımlama yönetmeliğinin kayıt saklama hükümleri nakil belgeleri ve hayvan hareketleri içindir; tohumlama kaydı için ayrı bir saklama süresi okunmamıştır. Yine de kaydı hayvanın ömrü boyunca ve satış sonrası bir süre daha tutmanız akıllıca olur.

Satıcı olarak payet satıyorsanız, alıcının sizden istediği kayıt ve belgeleri (boğa kimliği, üretim merkezi, üretim tarihi) kendi kayıtlarınızla saklayın. Alıcı ileride soy sorusu sorarsa cevap verebilmeniz için bu bilgiler gerekir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sperma, Ovum ve Embriyo Üretim Merkezlerinin Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; yalnız yönetmelik başlığı Resmî Gazete sayfasından doğrulandı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm

Alım satımda sorulacaklar

İlanda şunlar yazılmalıdır: boğanın ırkı, kimliği, payet sayısı, üretim merkezi ve tarihi, saklama koşulu, teslim biçimi. Fiyatı satıcı belirler; etkileyen etkenler boğanın soyu ve kaydı, ırk, payet sayısı ve nakliye şartıdır. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Satıcıdan payetin sıvı azotlu konteynerde saklandığını ve zinciri koparmadan size ulaştığını gösteren bir beyan isteyin. Teslimde payet etiketlerini boğa kimliğiyle karşılaştırın. Karışık ya da etiketsiz payet kabul etmeyin.

Tohumlamayı kimin yapacağını ve bunun için hangi yetkinin gerektiğini il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünden sorun. Payeti alıp uygulayacak kişi yoksa satın alma anlamsız olur. Payet kullanıldıktan sonra tohumlama kaydını tutun.

Sığır tanımlama yönetmeliği tohumlama ile doğan buzağının da tanımlanmasını ve kaydını ister; payetin soy bilgisi bu kaydın bir parçası olarak saklanabilir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sperma, Ovum ve Embriyo Üretim Merkezlerinin Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; yalnız yönetmelik başlığı Resmî Gazete sayfasından doğrulandı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13 Haziran 2010/27610; md. 7 hayvan tanımlama ve kayıt, md. 8 sevkler ve satış yerleri) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/06/20100613-12.htm

Sık sorulan sorular