Damızlık Boğa

Damızlık boğa sürüde aşım yapmak ya da ıslah çalışmasında kullanılmak üzere satılan erkek sığırdır. Bu rehber boğanın kimliğini, soy bilgisini, nakil ve satış yeri kurallarını, işletmede güvenli bakımını ve alırken istenecek belgeleri anlatır.

Damızlık boğa neden ayrı bir ürün?

Besiye giden erkek sığır kilo almak için alınır; damızlık boğa ise gelecek buzağı kuşağının yarısını verecek hayvandır. Bu yüzden değeri ağırlığıyla değil soyu, kayıt geçmişi, huyu ve üreme yeteneğiyle ölçülür. Aynı yaştaki iki boğanın değeri bambaşka olabilir.

Sürüde boğa kullanmanın iki yolu vardır: doğal aşım ve yapay tohumlama. Küçük işletmelerde ikisi birlikte yürür; boğa gerekirse tohumlamanın tutmadığı hayvanlara yedek olarak tutulur. Yapay tohumlamada kullanılan sperma ayrı bir üründür ve sığır sperması rehberinde anlatılır.

Damızlık boğa alırken kime ve neye aldığınızı bilin: kendi sürünüzü mü yenileyeceksiniz, komşularla ortak mı kullanacaksınız, yoksa kurum yetiştiricisi olarak ıslah çalışması mı yapacaksınız? İnek sayınıza göre bir boğa yeterli olur; fazla boğa tutmak yem ve güvenlik yükü getirir.

Bu rehber boğanın alım satımını ve kayıt tarafını anlatır. Üreme sağlığı, hastalık ve ilaç konularında ad ya da miktar verilmez; her karar için veteriner hekime danışın.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm

Soy bilgisi ve ırk belgesi

Damızlık boğanın en değerli belgesi pasaport ve varsa soy kütüğü kaydıdır. Pasaport ana ve baba bilgisini, doğum tarihini ve ırkı gösterir. Soy kütüğü ya da ıslah birliği kaydı varsa yetiştiriciden o birliğin belgesini isteyin; birliğin adını, kayıt numarasını ve tarihi not edin.

Yerli ırklar Bakanlığın tescil ve koruma duyurularında listelenmiştir; Yerli Kara, Doğu Anadolu Kırmızısı, Boz Irk ve Yerli Güney Sarısı bu adlarla geçen yerli sığır ırklarındandır. Bir boğaya yerli ırk adı verilmişse bunu soy belgesiyle destekleyin; ad yalnız görünüşe bakılarak konmaz.

Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik yerli ırkların tescil usulünü, ilgili Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik ise yerli gen kaynaklarının korunmasını düzenler. Koruma altındaki bir ırkın boğasını almak istiyorsanız ilgili il müdürlüğünden destek ve kayıt koşullarını sorun.

Safkan olduğu söylenen ama belgesiz boğa ile çaprazlama yapılmış boğayı karıştırmayın. Çaprazlama kötü bir şey değildir, besi sürüsünde işe de yarar; ama fiyat ve beklenti ikisinde ayrı olmalıdır.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM), koyunculuk ve hayvan ıslahı proje sayfası · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/koyunculuk/Menu/33/Tagem-Projeleri

Küpe, pasaport ve işletme kaydı

Sığır yönetmeliği erkek ve dişi ayrımı yapmadan her sığırın küpe ile tanımlanmasını ister. İlk metinde buzağı doğumdan itibaren 20 gün içinde tanımlanır ve pasaportu düzenlenir; sonradan süre uzatıldığı okunmuştur, güncel süreyi müdürlükten teyit edin.

Boğa satın alırken pasaportu satıcıdan teslim alın; alıcı ve satıcı kendi bölümlerini imzalar ve el değiştirme bildirim süresi içinde müdürlüğe bildirilir. Pasaportsuz ya da bölümleri imzasız boğayı sürüye katmayın; ileride kimlik sorunu çıkarsa hem sizin kaydınız hem hayvanın ticari değeri etkilenir.

Damızlık boğanın hareketleri de kayıtlıdır. Komşuya aşım için ödünç verilen boğa işletme dışına çıkıyorsa bu hareket de kaydedilmeli, hayvan geri döndüğünde yeniden bildirilmelidir. Yönetmelikteki bildirim süreleri kısadır; günü gelince ertelemeyin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13 Haziran 2010/27610; md. 7 hayvan tanımlama ve kayıt, md. 8 sevkler ve satış yerleri) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/06/20100613-12.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm

Boğa bakımında insan ve hayvan güvenliği

Yetişkin boğa güçlü ve öngörülemez bir hayvandır. Satıcıdan boğanın huyunu, daha önce insana saldırıp saldırmadığını, nasıl bağlandığını ve nasıl taşındığını açıkça isteyin. Ahırda yalnız tek kişiyle boğanın yanında çalışılmaz; kaçış yolu olan sağlam bir ayrı bölme gerekir.

Hayvanları Koruma Kanunu hayvana acı ve eziyeti yasaklar; boğaya kötü muamele etmek, aç ya da susuz bırakmak hem yasaktır hem boğayı daha tehlikeli yapar. Boğa için sağlam bir ayrı bölme, temiz su, ot ve gezinme alanı sağlayın. Yetişkin boğaya ellerinizle yaklaşmayın; kontrol için sağlam bir bağ ve iki kişi kullanın.

Boğanın yeni ahıra alıştırılması günler alır. Sürüdeki dişilerle hemen karşılaştırmak yerine önce ayrı bir yerde bekletin. Genç boğayı sürüye bırakmak ise inek sayısıyla orantılı yapılmalıdır; çok genç boğa fazla sayıda ineğe bırakılmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu (kabul 24 Haziran 2004; RG 1 Temmuz 2004/25509; sonraki değişiklikler okunmadı, güncel metin mevzuat.gov.tr) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040701.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm

Nakil, pazar ve belgeler

Sığır nakillerinde ilçe içinde pasaport hayvanla birlikte bulunur; il ya da ilçeler arası sevkte müdürlük pasaportu kontrol edip veteriner sağlık raporu düzenler. İlk metinde rapor yaya sevkler dışında en fazla beş gün geçerlidir.

Nakil refahı yönetmeliği 8 saati aşan yolculuğu uzun yolculuk sayar. Boğa için araç tabanı kaymaz, bölmeler sağlam ve hayvan tek başına ya da bağlı olmalıdır; yetişkin boğa diğer hayvanlarla aynı bölmede taşınmaz. Yükleme rampası kısa ve güvenli olsun, hayvan hırpalanmasın.

Boğa genellikle doğrudan işletmeden satılır. Ruhsatlı pazara getirilirse pazar yöneticisi veteriner hekim belgelerini ve hayvanın durumunu kontrol eder. Hayvanın bir pazarda aylarca beklemesi bu tür bir ürün için uygun değildir; alıcı çiftliğe gidip hayvanı yerinde görmelidir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvan Satış Yerlerinin Ruhsatlandırma ve Denetleme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; 19 Temmuz 2020/31190 değişikliği ile hayvan toplama ve satış merkezleri kapsama girdi) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm

Alırken ve satarken sorulacaklar

İlan metni boğanın yaşını, ırkını, ağırlığını, soy belgesini, daha önce kaç ineğe hizmet verdiğini ve hangi bölgede yetiştiğini yazmalıdır. Fiyat satıcıya aittir; etkileyen etkenler soy, yaş, kayıt, huy, ırk ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Satın alırken boğanın yaşını diş ve pasaporttan, soyunu belgeden, huyunu yerinde gözlemleyerek kontrol edin. Üreme muayenesini güvendiğiniz veteriner hekime yaptırın ve sonucunu yazılı alın. Satıcı bu muayeneye engel çıkarıyorsa alışverişi ertelemek akıllıca olur.

Sürüye eklenen boğa mevcut ineklerle aynı sağlık kayıtlarına sahip olmalıdır. Yeni boğayı ayrı bölmede gözlemledikten sonra sürüye bırakın. Aynı boğayı birkaç komşu işletme ortak kullanıyorsa kimin ne zaman kullanacağını ve masrafı kimin karşılayacağını baştan yazılı belirleyin.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm

Sık sorulan sorular

Damızlık boğa alırken hangi belgeler istenir?

Pasaport, küpe numarasının uyuşması, soy ya da ıslah birliği belgesi varsa o belge, işletme kaydı, il ya da ilçe dışına sevkte veteriner sağlık raporu ve nakil belgesi.

Boğa ile yapay tohumlama arasında hangisi tercih edilir?

İkisi birlikte de kullanılabilir. Doğal aşımda boğa bakımı ve güvenliği yükü işletmeye aittir; yapay tohumlamada seçilmiş boğanın sperması kullanılır. Karar sürü büyüklüğü, ıslah hedefi ve bakım imkânına göre verilir.

Boğanın küpesi takılı değilse satılabilir mi?

Hayır. Küpesiz sığır kayıt altında olmadığı için sevk edilemez ve pazara alınmaz. Önce tanımlama yapılır, pasaport çıkarılır.

Boğa taşırken nelere dikkat edilir?

Araç tabanı kaymaz olmalı, bölme sağlam olmalı, yetişkin boğa diğer hayvanlarla karışmamalı ve 8 saati aşan yolculuklar nakil refahı yönetmeliğine göre uzun yolculuk sayılır. Yolculuğa uygun olmayan hayvan taşınamaz.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm

Yerli ırk boğa almak için ayrı bir destek var mı?

Bakanlık yerli ırkların korunması için zaman zaman destek duyurusu yayımlar. Güncel koşulları ve hayvanın destek kapsamına girip girmediğini il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünden sorun.

Komşuya aşım için boğa ödünç verebilir miyim?

Hayvan işletme dışına çıkıyorsa bu bir hareket olduğu için kayıt ve bildirim yükümlülüğü doğar. Müdürlüğe nasıl bildirileceğini önceden sorun. Hayvan hareketini kayıt dışı yapmayın.