Sağmal Koyun ve Keçi (Süt Amaçlı)

Sağmal küçükbaş kimdir?

Sağmal koyun ya da keçi, yavruladıktan sonra süt veren ve sütü sağılan dişidir. Sütü ağıl içinde yoğurda ve peynire çevrilebilir ya da süt toplama noktasına teslim edilebilir. Yavruladıktan sonra süt vermeyen, yavrusu emen dişi için "sağmal" denmez; ilanda dişinin hangi aşamada olduğu açık yazılmalıdır.

Süt amaçlı küçükbaş alırken hayvanın ırkı çok önemlidir. Türkiye’de süt için bilinen yerli ırklar arasında İvesi koyunu ve Kilis keçisi araştırmalarda verim özellikleriyle incelenmiştir. Bakanlık yerli ırk duyurularında koyun için Anadolu İvesisi ve Sakız, keçi için Kıl Keçi, Honamlı ve Kilis anılır.

Bu rehber canlı hayvan alım satımını anlatır. Süt satışı, peynir yapımı ve gıda işletmesi kaydı ayrı bir mevzuattır ve süt ürünleri pazarlarında anlatılır. Burada sütün miktarı için rakam verilmez: ırk, bakım, mevsim ve yavru sayısı değerleri değiştirir.

Hastalık, aşı ve ilaç adı ya da miktarı yazılmaz. Meme sağlığı dahil her sağlık sorunu için veteriner hekime başvurun.

Kaynak: T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı · Hayvan Irk Tescil Komitesi'nde tescil edilen yerli ırkları sayan tebliğ (No: 2004/39) ve yerli ırk koruma desteği duyurusu (RG 25 Mayıs 2006/26178); ırk adları bu belgelerde geçen adlardır, güncel liste için Bakanlık ve TAGEM sayfaları · https://www.turmob.org.tr/arsiv/mbs/resmigazete/26178(2).doc · Uludağ Üniversitesi · İvesi koyun ırkının Orta Anadolu Bölgesinde başlıca verim özellikleri ve adaptasyon kabiliyeti (akademik kayıt) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/handle/11452/4357 · Selçuk Üniversitesi · Doğanhisar’da yetiştirilen Kilis keçilerinin bazı verim özellikleri (akademik kayıt) · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/3f8d3a81-34f8-4a69-91a0-48373c5bca8b

Alırken neye bakılır?

Sağmal küçükbaşta ilk bakılacak yer memedir: iki taraf simetrik mi, sert ya da şiş yer var mı, sağım sırasında hayvan huzursuz mu? Bu muayeneyi güvendiğiniz veteriner hekimle yapın. Meme yapısı bozuk bir hayvanın sütü azdır ve bakımı zordur.

Satıcıdan hayvanın kaçıncı doğumunda olduğunu, son doğum tarihini ve yavru sayısını (tek mi ikiz mi) öğrenin. Genç ve ilk yavrulamış dişi ile üç dört doğumluk dişinin verimi farklıdır. Yaşı dişten ve kayıttan teyit edin.

Yeni ağıla geçişte sütte kısa süreli düşüş olabilir; bu normal sayılır ama süt kesiliyorsa veteriner hekim bakmalıdır. Sağımın elle mi makineyle mi yapıldığını satıcıdan sorun, sizin sağım düzeninizle uyumlu hayvan seçin.

Tek bir hayvanın "günlük şu kadar süt verir" beyanına tek başına güvenmeyin. Gerçek kayıt için satıcının tuttuğu süt defterini ya da süt toplama kaydını isteyin; sütün tartıldığı günlerin tarihini not edin.

Kaynak: Uludağ Üniversitesi · İvesi koyun ırkının Orta Anadolu Bölgesinde başlıca verim özellikleri ve adaptasyon kabiliyeti (akademik kayıt) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/handle/11452/4357 · Selçuk Üniversitesi · Doğanhisar’da yetiştirilen Kilis keçilerinin bazı verim özellikleri (akademik kayıt) · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/3f8d3a81-34f8-4a69-91a0-48373c5bca8b

Küpe ve sürü kaydı

Koyun ve keçi yönetmeliği küçükbaş hayvanların küpe ile tanımlanmasını ve işletme kaydında izlenmesini ister. İlk metinde doğumdan en geç altı ay içinde tanımlama öngörülür; sonraki değişikliklerle süre bir yıl okunmuştur. Güncel süreyi müdürlükten teyit edin.

Küpe numarası "TR" ülke kodu, il kodu ve hayvan numarasından oluşur ve iki kulağa aynı kod takılır. Sağmal dişide kulak yırtılması ya da küpenin kopması sık görülür; küpesiz ya da numarası okunamayan hayvan satın almadan önce kaydını yeniletin. İzinsiz küpe sökmek yasaktır.

Hayvan el değiştirirken alıcı ve satıcı alım satımı bildirim süresi içinde bildirir. 5 Eylül 2025 tarihli değişiklik yönetmeliğin bazı bentlerini 1 Ocak 2026’dan itibaren kaldırmıştır; yeni bir yükümlülük getirmemiştir ama eski metni esas alan kaynakları değişiklik metniyle karşılaştırın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13 Haziran 2010/27610; md. 7 hayvan tanımlama ve kayıt, md. 8 sevkler ve satış yerleri) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/06/20100613-12.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 5 Eylül 2025/33008, yürürlük 1 Ocak 2026) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm

Hayvan alım satımı ile süt satışı farkı

Sağmal hayvan satın almak, sütü satma hakkı vermez. Çiğ sütün satışı Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği’ne tabidir; yönetmeliğin çiğ süt hükümleri madde 54 ile 59 arasındadır. Çiğ süt üreten işletmenin kayıt ve hijyen koşullarını il müdürlüğünden öğrenin.

Sütü yoğurt ya da peynire çevirip satmak ayrı bir gıda işletmesi kaydı ve onayı gerektirir. Ağılda yapılan ürün sadece kendi tüketiminiz içinse ayrı, satılacaksa ayrıdır. Satış yapmak istiyorsanız önce işletme kaydını ve onayı il müdürlüğünden sorun.

Sağım hijyeni ve süt saklama konularında süt sağma ekipmanı rehberi ve ilgili süt ürünleri rehberleri ayrıntı verir. Bu rehber yalnız hayvanın alım satımını kapsar.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (RG 27 Aralık 2011/28155; çiğ süt hükümleri md. 54-59) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227.htm

Nakil, refah ve pazar

Küçükbaş nakillerinde ilçe içinde onaylı nakil belgesi hayvanlarla birlikte bulunur; il ya da ilçeler arası sevkte müdürlük belgeyi kontrol edip veteriner sağlık raporu düzenler. İlk metinde rapor yaya sevkler dışında en fazla beş gün geçerlidir; güncel süreyi müdürlükten sorun.

Sağmal hayvan yolculuk sırasında sütünü bırakamazsa meme rahatsızlığı çekebilir. Yolculuğu sağım zamanına göre planlayın, uzun yola çıkmadan önce sağımı yapın. Nakil refahı yönetmeliği 8 saati aşan yolculuğu uzun yolculuk sayar ve yolculuğa uygun olmayan hayvanın taşınmasını yasaklar.

Hayvanları Koruma Kanunu hayvana acı ve eziyeti yasaklar. Sağmal hayvanı aç, susuz ya da aşırı kalabalık araçta taşımak hem yasaktır hem sütü ve hayvanın durumunu bozar.

Ruhsatlı hayvan pazarında satış yeri görevlileri tanımlanmamış ya da belgesiz hayvanı almaz. Çiftlikten doğrudan alımda belge kontrolü sizdedir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvan Satış Yerlerinin Ruhsatlandırma ve Denetleme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; 19 Temmuz 2020/31190 değişikliği ile hayvan toplama ve satış merkezleri kapsama girdi) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm · T.C. Resmî Gazete · 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu (kabul 24 Haziran 2004; RG 1 Temmuz 2004/25509; sonraki değişiklikler okunmadı, güncel metin mevzuat.gov.tr) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040701.htm

İlan ve teslim

İlanda koyun mu keçi mi olduğu, ırk, yaş ve doğum sayısı, son yavrulama tarihi, sağım durumu, küpe numaraları, baş sayısı ve teslim yeri yazılmalıdır. Fiyatı satıcı belirler; etkileyen etkenler ırk, yaş, süt kaydı, sürü kayıtları, miktar, mevsim ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Teslimde küpe numaralarını nakil belgesiyle karşılaştırın, hayvanların genel durumunu ve memelerini kontrol edin. Sürüye yeni katılan hayvanı ayrı bölmede gözlemleyin; sağlık sorunu fark ederseniz veteriner hekime danışın.

Birden fazla baş alıyorsanız hepsinin aynı sürüden ve benzer dönemde yavrulamış olup olmadığını sorun. Karışık yaş ve dönemde alınan bir sürü sağım düzenini zorlaştırır.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 5 Eylül 2025/33008, yürürlük 1 Ocak 2026) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm

Sık sorulan sorular