Kuzu ve Oğlak

Kuzu koyunun, oğlak keçinin yavrusudur; alıcı besi, damızlık ya da et için alır. Bu rehber kuzu ve oğlağın küpe ve kayıt kurallarını, sürü kaydını, nakil belgelerini, yolculuk sürelerini, besi ölçülerini ve kurban pazarıyla farkını kaynaklarıyla anlatır.

Otlak alanında sürüyle birlikte duran küçük bir kuzu; arkada oğlaklar ve koyunlar var. · Ralphs_Fotos, Pixabay lisansı

Kuzu ve oğlak: kim alır, ne için?

Kuzu koyun türünün, oğlak keçi türünün yavrusudur. İkisi de aynı yönetmeliğe tabidir: Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği. Yani küpe, kayıt ve nakil belgesi açısından kuzu ile oğlak arasında fark yoktur.

Ankara Üniversitesi ders notu kasaplık kuzuları üç gruba ayırır: sütten kesimden sonra pazarlananlar (süt kuzusu), sütten kesilip daha sonra besiye alınanlar ve merada tutulup sonra besiye alınanlar (toklu besisi). Damızlık kuzu ayrı bir gruptur: notta iyi bir damızlık kuzunun 6 aylık yaşta 30 ile 35 kilo olması gerektiği yazılır.

Bu rehber canlı kuzu ve oğlağın ticaretini anlatır. Kurban amacıyla alım satımın yaş, nitelik ve kesim kuralları kurban pazarındadır; aşağıda yalnız kayıt tarafıyla farkı açıklanır. Büyük damızlık koyun ve keçi için damızlık koyun ve keçi rehberine bakın.

Hastalık, aşı ve ilaç konularında bu rehber ad ya da miktar vermez. Sürüdeki her sağlık kararı için veteriner hekime danışın.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Hayvan Besleme İlkeleri, koyunların ve kuzuların beslenmesi, kuzu besisi (açık ders notu, PDF, 2020) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=111946 · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; md. 11, 13, 16, 18, 60, 61) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm

Sütten kesme, besi ve damızlık ölçüleri

Ankara Üniversitesi ders notuna göre kuzu doğumdan sonraki ilk hafta ağız sütü alır; 2 ile 3 haftadan sonra süte ek olarak kaliteli kaba yem, kesif yem ve temiz su konularak işkembenin gelişmesi sağlanır. Kuzular 21. günden önce sütten kesilmemelidir. Doğum ağırlıklarını ikiye katladıklarında ya da günde yaklaşık 200 grama kadar ek yem tükettiklerinde kesilmeleri önerilir. Sütten kesme birdenbire değil, emzirme aralıkları artırılarak aşamalı yapılır.

Entansif besi için notta besiye alınacak kuzunun sütten kesilmiş ve iki aylık yaşta 18 ile 20 kilo olması gerektiği yazılır. Günlük canlı ağırlık artışının 250 gramdan az olmaması hedeflenir; besi 90 ile 100 gün sürer ve sonunda hedef canlı ağırlık en az 40 kilodur. Kuzu için bu ölçüler tek bir ders notundandır; kendi ırkınız ve işletmeniz için yöre veteriner hekimi ve ziraat mühendisine danışın.

Oğlak için bu rehberin kaynaklarında ayrı bir besi ölçüsü okunmadı. Oğlak alıyorsanız ırk, yaş ve ağırlığı satıcıdan yazılı isteyin ve karşılaştırma için il tarım ve orman müdürlüğünden oğlak besisi bilgisi sorun.

Alıcı olarak şunu bilin: ilanda "kuzu" denilen hayvanın yaşı, sütten kesilip kesilmediği ve ağırlığı fiyatı etkiler; bu üç bilgiyi ilanda ve teslimde birbiriyle uyuşturun.

Kuzu besi ve damızlık ölçüleri (Ankara Üniversitesi açık ders notu)
Sütten kesme, en erken	21. günden önce kesilmez
Sütten kesme ölçüsü	Doğum ağırlığının iki katı ya da günde yaklaşık 200 gram ek yem tüketimi
Entansif besiye alınış	Sütten kesilmiş, iki aylık yaşta 18 ile 20 kilo
Besi süresi	90 ile 100 gün
Besi günlük artış hedefi	En az 250 gram
Besi sonu hedef ağırlık	En az 40 kilo
Damızlık kuzu, 6 aylık	30 ile 35 kilo

Küpe, tanımlama süresi ve kayıt

5996 sayılı Kanun hayvan sahiplerini Bakanlığın istediği hayvanları tanımlatmakla ve kayıt yaptırmakla yükümlü kılar; küpe gibi araçların bedelini sahip öder (md. 7).

Koyun ve keçi yönetmeliğinin Resmî Gazete'deki ilk metninde (2 Aralık 2011, sayı 28130) hayvan doğumdan itibaren en geç altı ay içinde tanımlanır; hayvan işletmeyi bu süre içinde terk edecekse çıkmadan önce yapılır (md. 13). Göçer ve mera hayvancılığında süre dokuz aya kadar uzatılabilir. Değişikliklerle güncel hâli gösteren bir hukuk portalı kopyasında ise hayvan doğumdan itibaren bir yıl içinde ya da bir yıl içinde işletmeden çıkacaksa çıkmadan önce tanımlanır. Bu fark yönetmelikte sonradan yapılan değişikliklerden gelir; resmî güncel metni mevzuat.gov.tr'den ve il müdürlüğünden teyit edin.

Aynı kopyaya göre 12 aylıktan önce kesilecek ve doğduğu işletmeden doğrudan kesimhaneye gidecek hayvanlar sürü bazında tanımlanabilir: bir kulağa Bakanlığın belirlediği farklı şekilli küpe takılır. Bu özellikle besi sonu kuzular için önemlidir; satıcıya hayvanın hangi usulle tanımlandığını sorun.

Küpe sarı plastiktir ve Bakanlık logosu taşır; numara "TR" ülke kodu, iki haneli il kodu ve hayvan numarasından oluşur. Aynı kod iki kulağa takılır. Kulağı uygun olmayan hayvana bilek künyesi takılır. İzinsiz küpe sökmek yasaktır. Küpe düşerse 30 gün içinde başvurulur (göçer ve mera hayvancılığında 90 gün).

Hareketler kayıt altındadır: ilk metinde işletmeye giriş ve çıkış hareketleri 7 gün içinde, ölüm, zorunlu kesim ve işletme bilgileri 30 gün içinde bildirilir (md. 60). Hayvan satın alan kişi ile satan kişi alım satımı bildirim süresi içinde bildirir (md. 9). Varış işletmesi nakil belgelerini en az üç yıl saklar (md. 18). Yani küçük bir kuzu sürüsü alırken bile sizin işletme kaydınızda da hareket oluşur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13 Haziran 2010; md. 7 hayvan tanımlama ve kayıt, md. 8 sevkler ve satış yerleri) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/06/20100613-12.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; md. 11, 13, 16, 18, 60, 61) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm · Hukuk portalı kopyası · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (değişikliklerle güncel hâl; md. 9, 13, 18, 20, 60; resmî olmayan kopya, güncel resmî metin mevzuat.gov.tr'den teyit edilir) · https://orgtr.org/koyun-ve-keci-turu-hayvanlarin-tanimlanmasi-tescili-ve-izlenmesi-yonetmeligi/

Nakil belgesi, sağlık raporu ve yolculuk süresi

Yurt İçinde Canlı Hayvan Nakilleri Yönetmeliği'nin ilk metnine göre koyun ve keçilerin ilçe içi nakillerinde muhtarlık, belediye, il ya da ilçe müdürlüğü ya da pazar ve borsa yetkililerince onaylı nakil belgesi hayvanlarla birlikte bulunur; il ya da ilçeler arası sevklerde müdürlük nakil belgesini kontrol ederek veteriner sağlık raporu düzenler (md. 9). Kayıt altına alınmamış koyun ve keçilerin sevkine izin verilmez.

Veteriner sağlık raporu il ya da ilçeden başka il ya da ilçeye yapılan sevklerde zorunludur (md. 7) ve ilk metinde yaya sevkler dışında en fazla beş gün geçerlidir. Yalnız haber sayfalarında bu sürenin üç güne indirildiği okunmuştur; metin açılmadı. Raporu sevk gününe göre aldırın.

Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı Yönetmeliği 8 saati aşan yolculuğu uzun yolculuk sayar. Emen kuzu ve oğlak gibi sütle beslenen yavrular için karayolunda 9 saatten sonra en az 1 saat dinlenme, sonra en fazla 9 saat daha yolculuk öngörülür (md. 46). Diğer koyun ve keçilerde 14 saat, 1 saat dinlenme, sonra 14 saattir. Yolculuk sonunda hayvanlar indirilir, yemlenir, sulanır ve en az 24 saat dinlendirilir. Yolculuğa uygun olmayan hayvanın taşınması yasaktır (md. 33).

Yönetmelik hayvan sahibinin kendi hayvanını 50 kilometreden kısa mesafede taşımasını sınırlı hükümlere bağlar (md. 2). Ticari amaçla taşıyorsanız nakliyeci yetki belgesi, araç onayı ve sürücü ile bakıcı yeterlilik belgesi aranır. Küçük kasa ya da römorkla kuzu taşıyan satıcının bu belgeleri olup olmadığını sorun.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; md. 7, 9; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; md. 2, 33, 46; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm

Kurban pazarıyla fark: kayıt tarafı

Kurbanlık hayvanın yaşı, niteliği ve kesim kuralları kurban pazarının konusudur; bu rehberdeki kuzu ve oğlak ticareti ise besi, damızlık ve et amacını kapsar. İkisini karıştırmayın: aynı kuzu hem besi hem kurban ilanıyla satılamaz, ilan hedefe göre yazılır. Kurbanlık koç ve keçi için kurban pazarındaki rehberlere bakın.

Kayıt tarafında yönetmelik kurbanlık için ayrı hükümler koyar: hukuk portalı kopyasına göre kurbanlık amacıyla satın alıp kesenin alım satım bildirimi yapması gerekmez (md. 9), kurbanlık satan kişi ise hayvanın kayıttan düşülebilmesi için en yakın ilçe müdürlüğüne bildirimde bulunur (md. 20). Bu hükümler bayram öncesi hareketliliği içindir; ilanda "kurbanlık" yazıp yazmamak bu yüzden önemlidir.

Besi ya da damızlık için aldığınız kuzu ve oğlak için bu istisna geçerli değildir: alıcı ve satıcı alım satımı bildirir, nakil belgesi düzenlenir ve küpe sizin işletme kaydınıza geçer.

Kaynak: Hukuk portalı kopyası · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (değişikliklerle güncel hâl; md. 9, 13, 18, 20, 60; resmî olmayan kopya, güncel resmî metin mevzuat.gov.tr'den teyit edilir) · https://orgtr.org/koyun-ve-keci-turu-hayvanlarin-tanimlanmasi-tescili-ve-izlenmesi-yonetmeligi/ · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; md. 11, 13, 16, 18, 60, 61) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm

Pazar, satış yeri ve denetim

5996 sayılı Kanun büyükbaş ve küçükbaş alım satımının ruhsatlı hayvan pazarı, borsa ya da izinli panayırda yapılmasını ister; doğrudan işletmeden satış bu kuralın dışındadır (md. 8). Küçük çiftçi kuzusunu çoğu zaman doğrudan işletmeden satar; bu durumda belgeler aracı yerine satıcı ile sizin aranızdadır.

Koyun ve keçi yönetmeliğine göre satış yeri görevlileri tanımlanmamış ya da belgesiz hayvanın girişine izin vermez ve pazara giren hayvanların nakil belgelerini teslim alır (md. 11). Tanımlanmamış hayvan satış yerine gelirse hayvan başına idari para cezası uygulanır; hayvanlara küpe takılır, kayıt altına alınır ve en yakın kesimhanede kestirilip sahibine teslim edilir (md. 61). Kesimhaneye tanımlanmamış ya da belgesiz hayvan alınmaz.

Denetimde nokta kontrol işletme sahibine haber verilmeden yapılabilir; hayvan sayısı yirmiden azsa tüm hayvanlar, yirmi ve üzerindeyse en az yüzde beşi kontrol edilir (ilk metin, md. 48).

Alım-satım: ilan ve teslim kontrol listesi

İlanda şunlar yazılmalıdır: tür (koyun ya da keçi), ırk, cinsiyet, doğum tarihi ya da tahmini yaş, ağırlık, küpe numaraları ve tanımlama usulü, sütten kesilip kesilmediği, kaç baş olduğu, teslim yeri ve şekli. Fiyat satıcıda belirlenir; fiyatı etkileyen etkenler ırk, yaş, canlı ağırlık, sürünün kaydı, miktar, mevsim ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Alıcı olarak teslimde şuna bakın: iki kulakta küpe ve numaraların nakil belgesiyle uyuşması, hayvan sayısının belgedekiyle eşitliği, hayvanların hareketli ve temiz olması, kasanın ya da aracın kalabalık olmaması, iller arası sevkte sağlık raporu. Yeni aldığınız hayvanları sürüye katmadan önce ayrı bölmede gözlemleyin ve sağlık konusunda veteriner hekime danışın.

Satıcıdan kuzuların hangi koyundan doğduğunu ve ikiz ya da tekiz olduğunu sorun; bu bilgi kayıt için de damızlık seçimi için de işe yarar. Damızlık amacıyla alıyorsanız damızlık koyun ve keçi rehberini de okuyun.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; md. 11, 13, 16, 18, 60, 61) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; md. 7, 9; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · Ankara Üniversitesi · Hayvan Besleme İlkeleri, koyunların ve kuzuların beslenmesi, kuzu besisi (açık ders notu, PDF, 2020) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=111946

Sık sorulan sorular

Kuzuya ve oğlağa küpe takmak zorunlu mu?

Evet. 5996 sayılı Kanun hayvan sahiplerini Bakanlığın istediği hayvanları tanımlatmakla yükümlü kılar (md. 7) ve koyun ve keçi yönetmeliği hayvanların küpe ile tanımlanmasını ister. Kuzu ile oğlak arasında fark yoktur.

Kuzuya küpe kaç ay içinde takılır?

Yönetmeliğin Resmî Gazete'deki ilk metninde doğumdan en geç altı ay içinde, işletmeden çıkacaksa çıkmadan önce (md. 13). Değişikliklerle güncel hâli gösteren bir hukuk portalı kopyasında bir yıl yazıyor. Güncel süreyi il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Kesime gidecek kuzuya da küpe takılır mı?

Güncel hâli gösteren kopyaya göre 12 aylıktan önce kesilecek ve doğduğu işletmeden doğrudan kesimhaneye gidecek hayvanlar sürü bazında tanımlanabilir: bir kulağa Bakanlığın belirlediği farklı şekilli küpe takılır. Satıcıdan hangi usulün uygulandığını sorun.

Kuzu satmak için hangi belgeleri taşımam gerekir?

İlçe içinde onaylı nakil belgesi, il ya da ilçeler arası sevkte müdürlük nakil belgesini kontrol edip veteriner sağlık raporu düzenler. Kayıt altına alınmamış koyun ve keçinin sevkine izin verilmez (md. 9). Rapor ilk metinde en fazla beş gün geçerlidir; haber sayfalarında üç güne indiği okunmuştur, teyit edin.

Süt kuzusu kaç saat yolculuk yapabilir?

Nakil refahı yönetmeliğine göre emen kuzu ve oğlak gibi yavrular karayolunda 9 saatten sonra en az 1 saat dinlenir, sonra en fazla 9 saat daha gidebilir (md. 46). 8 saati aşan yolculuk uzun yolculuk sayılır. Yolculuğa uygun olmayan hayvan taşınamaz (md. 33).

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; md. 2, 33, 46; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm

Kuzu kaç günlükken sütten kesilir?

Ankara Üniversitesi ders notu kuzunun 21. günden önce sütten kesilmemesini, doğum ağırlığının iki katına ulaştığında ya da günde yaklaşık 200 gram ek yem tükettiğinde kesilmesini ve kesmenin aşamalı yapılmasını yazar.

Entansif besiye alınacak kuzu kaç kilo olmalı?

Ders notuna göre sütten kesilmiş ve iki aylık yaşta 18 ile 20 kilo olmalı; besi 90 ile 100 gün sürer ve sonunda hedef canlı ağırlık en az 40 kilodur. Bu, tek bir ders notunun ölçüsüdür; kendi ırkınız için yöre uzmanına danışın.

Kurbanlık kuzu ile besi kuzusu aynı şey mi?

Hayır. Kurbanlık hayvanın yaşı ve niteliği kurban pazarının konusudur ve kayıt tarafında da farklı hükümler vardır: kurbanlık amacıyla alıp kesenin bildirim yapması gerekmez, satan ise en yakın ilçe müdürlüğüne bildirim yapar. Besi ve damızlık alımlarında bu istisna yoktur.

Küpesiz kuzuyu pazara götürürsem ne olur?

Koyun ve keçi yönetmeliğinin ilk metnine göre tanımlanmamış hayvan satış yerine gelirse hayvan başına idari para cezası uygulanır, küpe takılır ve hayvan en yakın kesimhanede kestirilip sahibine teslim edilir (md. 61). Önce tanımlatın.