Manda (Damızlık ve Besi)

Manda nedir, hangi amaçla alınır?

Manda (Bubalus bubalis) sığırla akraba ama ayrı bir türdür. Koyu, seyrek tüylü derisi, geniş eğri boynuzları ve suya düşkünlüğüyle bilinir. Türkiye’de yerli ırk olarak Anadolu mandası Bakanlığın tescil duyurularında geçer. Bayram kurbanlığı olarak satılan manda kurban pazarında ayrı anlatılır; burada damızlık, süt ve besi amacıyla alım satım vardır.

Manda sütü yağ oranının yüksekliğiyle bilinir ve kaymak, yoğurt ve peynir gibi ürünler için aranır. Bu ürünlerin bazıları coğrafi işaretlidir ve hayvansal ürünler pazarındadır. Süt amaçlı manda alırken ürünün işletme içinde mi satılacağını, yoksa süt sanayisine mi verileceğini baştan düşünün; süt satışı ve işleme ayrı mevzuata tabidir.

Besi amacıyla alınan manda sığırdan daha yavaş büyür; aynı bütçeyle alınan besi hayvanında beklentiyi buna göre kurun. Kesim satışı ve karkas oranı konusunda bu rehber rakam vermez: güvenilir bir genel değer okunmamıştır.

Bu sayfa hastalık, aşı ve ilaç adı ya da miktarı içermez; sağlık konusunda veteriner hekime danışın.

Kaynak: T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı · Hayvan Irk Tescil Komitesi'nde tescil edilen yerli ırkları sayan tebliğ (No: 2004/39) ve yerli ırk koruma desteği duyurusu (RG 25 Mayıs 2006/26178); ırk adları bu belgelerde geçen adlardır, güncel liste için Bakanlık ve TAGEM sayfaları · https://www.turmob.org.tr/arsiv/mbs/resmigazete/26178(2).doc · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm

Süt ve döl verimi: kayıtlarda ne görünüyor?

İstanbul’da 2012-2017 yıllarında tutulan soy kütüğü kayıtlarından 2.034 Anadolu mandasının ortalama laktasyon süt verimi yaklaşık 1.224 kg, laktasyon süresi yaklaşık 231 gün ve buzağılama aralığı yaklaşık 418 gün bulunmuştur. Bartın’da 2015-2019 yıllarındaki bir ıslah projesinde 851 hayvanın ortalama süt verimi yaklaşık 1.079 kg ve laktasyon süresi yaklaşık 264 gün olarak hesaplanmıştır.

Bu rakamlar belli bir bölge ve dönemin ortalamasıdır. Aynı çalışma bölgenin, buzağılama yılının, sağım sırasının, mevsimin ve buzağılama yaşının sonucu etkilediğini bildirir. Yani satıcının "benim hayvanım şu kadar süt verir" demesi yerine, o hayvanın kendi kayıtlarına bakın.

Manda sığıra göre buzağılama aralığı uzundur. Damızlık manda alırken son buzağılama tarihini, kaçıncı buzağısı olduğunu ve gebelik durumunu yazılı isteyin. Genç dişi mandada ilk tohumlama ve buzağılama yaşını da öğrenin; yavaş büyüyen bir hayvanın verime başlaması zaman alır.

Verim kayıtları için manda yetiştirici birliği ya da ıslah projesi kaydı varsa belgesini isteyin. Kaydı olmayan bir hayvanı yüksek verimli gibi satmak güveni zedeler; sorumlu satıcı kendi kayıt defterini gösterir.

Kaynak: Akademik kayıt çalışmaları · Anadolu mandasında süt ve döl verimi: İstanbul'da 2012-2017 soy kütüğü kayıtlarında 2.034 hayvanın ortalama laktasyon süt verimi yaklaşık 1.224 kg, laktasyon süresi yaklaşık 231 gün, buzağılama aralığı yaklaşık 418 gün; Bartın ıslah projesinde 2015-2019 yıllarında 851 hayvanın yaklaşık 1.079 kg ve 264 gün · https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/51856 ve https://search.trdizin.gov.tr/yayin/detay/1129825

Küpe, pasaport ve kayıt

Manda Türkiye’de sığır cinsi hayvanlarla birlikte kayıt sisteminde izlenir; küpe ve pasaport aynı mantıkla uygulanır. Kapsamın tam sınırını yönetmeliğin güncel metninden ve il ya da ilçe müdürlüğünden teyit edin.

Sığır yönetmeliğinin ilk metninde doğumdan itibaren 20 gün içinde tanımlama ve her iki kulağa aynı numaralı küpe öngörülür. Hayvan el değiştirirken alıcı ve satıcı pasaportun kendi bölümlerini imzalar ve müdürlüğe bildirir. Pasaportsuz manda almayın.

5996 sayılı Kanun hayvan sahibini tanımlama ve kayıt yaptırmakla yükümlü kılar. Sulak alanda ya da meradaki sürüden alınan manda için küpenin kulakta durması ve numaranın okunur olması önemlidir; düşmüş ya da okunmaz küpe ile hayvan satın almadan önce yeni küpe için müdürlüğe başvurun.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13 Haziran 2010/27610; md. 7 hayvan tanımlama ve kayıt, md. 8 sevkler ve satış yerleri) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/06/20100613-12.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm

Barınma ve refah

Manda sıcağa sığırdan daha duyarlıdır ve suya girmeyi sever. Yazın serinleyebileceği bir su ya da en azından gölge ve ıslatma imkânı olmayan ahırda tutulması hayvanı zorlar. Alıcı, hayvanın yaşadığı ortamı görmeden, bu koşulları sağlayamayacağı bir yere hayvan almamalıdır.

Hayvanları Koruma Kanunu hayvanlara acı ve eziyeti yasaklar. Hayvanın barınma, beslenme, su ve rahat hareket ihtiyacının karşılanması yasal bir sorumluluktur. Satıcının hayvanı kötü koşulda tuttuğunu fark ederseniz o satıştan uzak durun ve gerekiyorsa il müdürlüğüne bildirin.

Manda ve sığırı aynı bölmede karıştırmak sorun çıkarabilir. Yeni manda alıyorsanız önce ayrı bir bölmede gözlemleyin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu (kabul 24 Haziran 2004; RG 1 Temmuz 2004/25509; sonraki değişiklikler okunmadı, güncel metin mevzuat.gov.tr) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040701.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm

Nakil ve satış yeri

Nakilde sığır kurallarına bakılır: ilçe içinde pasaport hayvanla birliktedir, il ya da ilçeler arası sevkte müdürlük pasaportu kontrol ederek veteriner sağlık raporu düzenler. Raporun geçerlilik süresi ilk metinde en fazla beş gündür; güncel süreyi müdürlükten sorun.

Manda iri ve ağır bir hayvandır; araç, rampa ve bölmeler buna göre sağlam olmalıdır. Nakil refahı yönetmeliği 8 saati aşan yolculuğu uzun yolculuk sayar ve yolculuğa uygun olmayan hayvanın taşınmasını yasaklar. Sıcak mevsimde yolculuk programını serin saatlere yerleştirin.

Ruhsatlı hayvan pazarında satışta belgeleri pazar veteriner hekimi kontrol eder. Doğrudan işletmeden alımda belge kontrolü size düşer. Hayvanı pazara götürmeden satın alırken de nakil belgeleri aynıdır.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvan Satış Yerlerinin Ruhsatlandırma ve Denetleme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; 19 Temmuz 2020/31190 değişikliği ile hayvan toplama ve satış merkezleri kapsama girdi) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm

İlan ve teslim kontrol listesi

İlanda hayvanın damızlık, süt ya da besi amacı, yaşı, cinsiyeti, küpe numarası, buzağılama ve gebelik kaydı, hayvan sayısı ve teslim yeri bulunmalıdır. Fiyatı satıcı belirler; etkileyen etkenler yaş, kayıt, verim, gebelik, miktar, mevsim ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Alıcı teslimde küpe-pasaport uyumunu, sağlık raporunu ve nakil belgesini kontrol eder. Süt amaçlı alınan mandada sağım düzeni ve sağım yöntemi (elle ya da makine) satıcıdan öğrenilir; yeni ahırda sağım bozulursa sütte geçici düşüş olabilir.

Süt, kaymak ya da yoğurt üretecekseniz gıda işletmesi kaydı ve onayı ayrı bir süreçtir. Damızlık manda alımının bu yükümlülükleri kendiliğinden kapsamadığını bilin.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 16 Mayıs 2024/32548) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-9.htm · Akademik kayıt çalışmaları · Anadolu mandasında süt ve döl verimi: İstanbul'da 2012-2017 soy kütüğü kayıtlarında 2.034 hayvanın ortalama laktasyon süt verimi yaklaşık 1.224 kg, laktasyon süresi yaklaşık 231 gün, buzağılama aralığı yaklaşık 418 gün; Bartın ıslah projesinde 2015-2019 yıllarında 851 hayvanın yaklaşık 1.079 kg ve 264 gün · https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/51856 ve https://search.trdizin.gov.tr/yayin/detay/1129825

Sık sorulan sorular