Eşek ve Katır

Eşek ve katır, dağlık ve engebeli yerlerde yük taşımada, bahçe ve çiftlik işlerinde ve hobi amacıyla tutulan tek tırnaklı hayvanlardır. Bu rehber eşek ve katır alırken kimlik ve çip kontrolünü, bakımını, nakil ve satış yeri kurallarını anlatır.

Eşek, katır ve aralarındaki fark

Eşek (Equus asinus) ve at birbirine akraba iki ayrı türdür. Katır, eşek ve attan doğan melezdir. Bilinen genel yetiştirici bilgisine göre katırlar çoğunlukla kısırdır; bu yüzden katır damızlık için değil, çalışma için alınır. Tek tırnaklı yönetmeliği at, eşek ve benzeri tek tırnaklıları ve melezlerini aynı kimlik kuralına bağlar.

Eşek sert iklimde ve kıt yemde yaşayabilen, yük taşımada sabırlı bir hayvandır. Katır genellikle eşekten daha iri ve güçlüdür ve dağ yollarında yük taşımada tercih edilir. Hangisinin sizin işinize uygun olduğunu, yükün ağırlığına, yolun zorluğuna ve bakım olanaklarınıza göre değerlendirin.

Bu pazarda eşek ve katır kesim amaçlı satışa kapalıdır: tür kaydında tek tırnaklılarda et amaçlı satış mevzuatla kısıtlı olduğu için açık değildir. Eşek ve katır yük, çiftlik, damızlık (eşek için) ya da hobi amacıyla ilan edilir. Eşek sütü ve türevi ayrı ürün pazarlarındadır.

Bu rehber hastalık, ilaç ve tedavi konularında ad ya da miktar vermez; veteriner hekime başvurun.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Tek Tırnaklı Hayvanların Tanımlanması ve İzlenmesine Dair Yönetmelik (RG 20 Şubat 2018/30338; yürürlük 31 Aralık 2019; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/02/20180220-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu (kabul 24 Haziran 2004; RG 1 Temmuz 2004/25509; sonraki değişiklikler okunmadı, güncel metin mevzuat.gov.tr) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040701.htm

Kimlik belgesi ve mikroçip

Tek Tırnaklı Hayvanların Tanımlanması ve İzlenmesine Dair Yönetmelik 20 Şubat 2018 tarihli ve 30338 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır ve 31 Aralık 2019’da yürürlüğe girmiştir. Basında yönetmeliğin at, eşek ve melezlerini kapsadığı bildirilmiştir; yani katır da eşek de at gibi kimlik belgesi taşır.

Köyde yetişen eşekte kimlik belgesi çoğu zaman yoktur. Belgesiz eşek ya da katırı satın alırken önce il ya da ilçe müdürlüğüne başvurup tanımlanmasını ve kaydını yaptırın. Tanımlanmamış tek tırnaklı satış yerine alınmaz ve nakil sırasında yakalanırsa idari para cezası uygulanır; hayvan tanımlanıp kaydedildikten sonra hedefine gönderilir.

Sahiplik değişince yeni sahibin bilgileri kimlik belgesine işlenir. Belgeyi mutlaka sizin adınıza devrettirin. 5996 sayılı Kanun hayvan sahibini tanımlama ve kayıt yaptırmakla yükümlü kılar.

Eşeğin ya da katırın yaşını belgedeki doğum tarihinden okuyun. Belgesiz hayvanda tanımlama sırasında yaş tahmin edilir; yaş tahmini dişten yapıldığı için yaşlı hayvanda sapabilir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Tek Tırnaklı Hayvanların Tanımlanması ve İzlenmesine Dair Yönetmelik (RG 20 Şubat 2018/30338; yürürlük 31 Aralık 2019; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/02/20180220-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13 Haziran 2010/27610; md. 7 hayvan tanımlama ve kayıt, md. 8 sevkler ve satış yerleri) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/06/20100613-12.htm

Bakım ve refah

Eşek ve katır dayanıklı olsa da bakımsız bırakılması Hayvanları Koruma Kanunu’na aykırıdır. Temiz su, kaliteli kuru ot, kuru ve rüzgârdan korunmalı bir barınak, düzenli tırnak bakımı ve veteriner kontrolü sahibin sorumluluğundadır. Hayvanın tırnakları uzun bırakılırsa aksama başlar.

Semer ve yük hayvanın boyuna ve gücüne uygun olmalıdır. Semer yarası, sırtta tüy dökülmesi ya da omuzda kabarıklık yükün ya da semerin uygunsuz olduğunu gösterebilir; satın alırken bu izlere bakın. Hayvana gücünün üzerinde yük bindirmek acı ve eziyet kapsamında değerlendirilir.

Yalnız tutulan eşek ya da katır sosyal bir hayvan olarak diğer tek tırnaklılarla birlikte olmaktan hoşlanır. Tek başına uzun süre bağlı tutmak hayvanın huzurunu bozar. Yeni aldığınız hayvanı kademeli olarak yeni çevresine alıştırın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu (kabul 24 Haziran 2004; RG 1 Temmuz 2004/25509; sonraki değişiklikler okunmadı, güncel metin mevzuat.gov.tr) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040701.htm

Nakil, hastalık yönetmelikleri ve pazar

Tek tırnaklıların naklinde kimlik belgesi gerekir ve il ya da ilçeden başka il ya da ilçeye sevkte veteriner sağlık raporu zorunludur. Rapor ilk metinde en fazla beş gün geçerlidir; haberlerde sürenin üç güne indiği yazılmıştır, müdürlükten teyit edin.

Nakil refahı yönetmeliğine göre evcil tek tırnaklılar karayolunda her 8 saatte sıvı almalı ve yolculuk sonunda indirilip yemlenmeli, sulanmalı ve dinlendirilmelidir. Yolculuğa uygun olmayan hayvanın taşınması yasaktır. Eşek ve katırı atlardan ayrı bölmede taşımak gerekmez ama kalabalık araçta yaralanma riski vardır.

Atların Enfeksiyöz Anemisi ve Ruam hastalıkları yönetmelikleri (RG 22 Aralık 2011/28150) at cinsi hayvanlarla ilgilidir; eşek ve katırın bu yönetmeliklerin kapsamına nasıl girdiğini il müdürlüğünden sorun. Şüpheli hastalık durumunda kendi başınıza karar vermeyin.

Satış yerine tanımlanmamış, kimlik belgesiz ya da sağlık raporsuz tek tırnaklı alınmaz. Çoğu eşek ve katır satışı doğrudan işletmeden olur; belge kontrolü size düşer.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Atların Enfeksiyöz Anemisi Hastalığına Karşı Korunma ve Mücadele Yönetmeliği ile Ruam Hastalığına Karşı Korunma ve Mücadele Yönetmeliği (ikisi de RG 22 Aralık 2011/28150) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvan Satış Yerlerinin Ruhsatlandırma ve Denetleme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; 19 Temmuz 2020/31190 değişikliği ile hayvan toplama ve satış merkezleri kapsama girdi) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm

Seçerken: yaş, ayak ve huy

Eşek ya da katır alırken önce ayağa bakın: tırnak uzun ya da çarpık, yürüyüş aksak ise bakım eksiği vardır. Bacak ve eklemlerde şişlik, sırtta semer yarası ya da omuzda nasır ağır işte çalıştırılmış olmayı gösterebilir. Yürütüp koşturun, geriye ve ileriye yürütmeyi deneyin.

Huy hayvan satın almada en az yapı kadar önemlidir. Sakin, insana alışık, tutulmaktan ve semerlenmekten korkmayan hayvan bakımı kolaydır. Kendi yükünüzü ve yolunuzu satıcıya anlatın, hayvanı o şartta denetin. Daha önce korkak, tepen ya da ısıran bir geçmişi varsa satıcı bunu söylemelidir.

Yaşı kimlik belgesinden doğrulayın. Eşekler uzun yaşar ve yaşlı hayvan hafif işte çalışır; genç hayvan ağır işte kullanılabilir ama eğitim ister. Katır eğitimli ise yükü kaldırma konusunda alıştırılmıştır; eğitimsiz katırı eğitmek deneyim ister.

Birden çok hayvan alıyorsanız birlikte yetiştirilmiş olanları tercih edin; ayrılıkta stres yaşayabilirler. Hobi için tek hayvan alacaksanız yalnız kalmasının hayvanı sıkabileceğini unutmayın.

İlan ve teslim

İlanda tür (eşek mi katır mı), cinsiyet, yaş, boy, çip kodu, hangi işte kullanıldığı, taşıdığı yük, huy ve sağlık durumu yazılmalıdır. Fiyatı satıcı belirler; etkileyen etkenler yaş, kayıt, yapı, iş kapasitesi ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Teslimde kimlik belgesini, çip kodunu, sağlık raporunu ve nakil belgesini bir arada kontrol edin. Hayvanın yürüyüşünü, tırnaklarını ve sırtını gözden geçirin; semer yarası, topallık ya da nefes sorunu belirtisi varsa veteriner hekime gösterin.

Hayvanı hobi amacıyla alıyorsanız bakım ve barınma yükünü hesaplayın. Bakamayacağınız hayvanı almayın.

Sık sorulan sorular

Katır nedir, kısır mıdır?

Katır eşek ve attan doğan melezdir. Genel yetiştirici bilgisine göre katırlar çoğunlukla kısırdır; bu yüzden çalışma için alınır, damızlık olarak değil.

Eşek için de kimlik belgesi gerekir mi?

Evet. Tek tırnaklı yönetmeliği at, eşek ve melezlerini tanımlama kapsamına alır. Belgesiz eşek tanımlanmadan nakledilemez.

Eşek eti için eşek satılabilir mi?

Hayır. Bu pazarda tek tırnaklılarda kesim amaçlı satış kapalıdır. Eşek ve katır yük, çiftlik, damızlık ya da hobi amacıyla ilan edilir.

Eşek ve katır taşırken nelere dikkat edilir?

Kimlik belgesi ve il dışı sevkte sağlık raporu gerekir. Karayolunda her 8 saatte sıvı verilmeli ve yolculuk sonunda hayvan dinlendirilmelidir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm

Yük hayvanına ne kadar yük bindirilebilir?

Kanunda sabit bir kilo yazılı okunmadı; yük hayvanın gücüne, yaşına ve yola göre ayarlanır. Gücünün üzerinde yük acı ve eziyet kapsamında değerlendirilir.

Belgesiz eşek yakalanırsa ne olur?

Nakil sırasında tanımlanmamış tek tırnaklı yakalanırsa idari para cezası uygulanır; hayvan tanımlanıp kaydedildikten sonra hedefine gönderilir. Önce tanımlatın.