Damızlık Koç ve Teke

Damızlık koç ve teke ne işe yarar?

Küçükbaş sürüsünde bir erkek, sürüdeki onlarca dişinin yavrularının babasıdır. Bu yüzden damızlık koç ve teke, sürünün gelecekteki verimini en çok etkileyen tek hayvandır. Koç koyun türünün, teke keçi türünün erkek damızlığıdır; ikisi aynı yönetmeliğe tabidir ama biyolojik olarak ayrı türlerdir ve birbirine karıştırılmaz.

Damızlık erkek sürüde doğal aşımda kullanılır. Bir koç ya da tekeye kaç dişi düşeceği sürü büyüklüğüne, yaşa ve bakım koşuluna göre değişir; bunu kendi veteriner hekiminiz ya da ziraat mühendisiyle belirleyin. Burada kesin bir sayı verilmez.

Damızlık koç ve teke genellikle genç yaşta, ırk özelliği belli olduğunda alınır. İlan metninde yaş, ırk, doğum şekli (tek mi ikiz mi) ve yetiştirildiği sürü bilgisi bulunmalıdır. Bu bilgiler ileride doğacak kuzu ve oğlağın verimini tahmin etmeye yarar.

Besi amaçlı alınan erkek kuzu ve oğlak ayrı rehberlerdedir. Bu rehber damızlık amacıyla yetişkin erkeği konu alır. Sağlık ve üreme konularında ad ya da miktar verilmez, veteriner hekime danışın.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 5 Eylül 2025/33008, yürürlük 1 Ocak 2026) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM), koyunculuk ve hayvan ıslahı proje sayfası · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/koyunculuk/Menu/33/Tagem-Projeleri

Irk ve soy bilgisi

Bakanlığın yerli ırk duyurularında koyun için Anadolu İvesisi, Sakız, Gökçeada, Karacabey Merinosu, Dağlıç, Morkaraman, Tuj ve Norduz; keçi için Ankara Keçisi, Kıl Keçi ve Norduz Keçisi adları geçer. Koruma desteği duyurularında Kıvırcık ve Güney Karaman koyunları, Honamlı ve Kilis keçileri de anılır. Bir ilanda bu adlardan birini görüyorsanız ırkın belgesini isteyin.

TAGEM’in halk elinde hayvan ıslahı projeleri Karacabey Merinosu, Kıvırcık ve Sakız gibi ırklar üzerinde yürür. Proje kapsamında yetiştirici birliklerinin kayıt tuttuğu sürüler vardır; bu sürülerden alınan damızlık erkek, soy kaydı belgelenmiş olması açısından avantajlıdır.

Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik yerli ırkların tescil usulünü, ilgili Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik ise gen kaynaklarının korunmasını düzenler. Koruma altındaki bir ırkın erkeğini satın almak istiyorsanız il müdürlüğünden yazılı bilgi alın.

Ağıl kalabalığına bakarak ırk tahmin etmeyin. Çaprazlama hayvan kötü değildir ama "safkan" diye satılmaması gerekir. Çıplak gözle ırk tespiti yanlış çıkabilir; belge isteyin.

Kaynak: T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı · Hayvan Irk Tescil Komitesi'nde tescil edilen yerli ırkları sayan tebliğ (No: 2004/39) ve yerli ırk koruma desteği duyurusu (RG 25 Mayıs 2006/26178); ırk adları bu belgelerde geçen adlardır, güncel liste için Bakanlık ve TAGEM sayfaları · https://www.turmob.org.tr/arsiv/mbs/resmigazete/26178(2).doc · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM), koyunculuk ve hayvan ıslahı proje sayfası · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/koyunculuk/Menu/33/Tagem-Projeleri · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm

Küpe, bilek künyesi ve sürü kaydı

Koyun ve keçi yönetmeliğine göre küçükbaş hayvan küpeyle tanımlanır ve işletme kaydında izlenir. İlk metinde hayvan doğumdan en geç altı ay içinde tanımlanır; sonraki değişikliklerle bir hukuk portalı kopyasında süre bir yıl okunmuştur. İkisi arasındaki fark yönetmelikte yapılan değişikliklerden gelir; güncel süreyi mevzuat.gov.tr ve il müdürlüğünden teyit edin.

5 Eylül 2025 tarihli ve 33008 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklik yönetmeliğin bazı bentlerini ve bir ekini 1 Ocak 2026 itibarıyla yürürlükten kaldırmıştır; yeni hüküm getirmemiştir. Kaldırılan hükümlerin ne olduğunu değişiklik metninden okuyun, çünkü eski metne dayanan bilgi artık eksik olabilir.

Damızlık erkek hayvan bir işletmeden diğerine geçerken alıcı ve satıcı alım satımı bildirim süresi içinde bildirir. Küpe kulakta okunur durumda olmalı ve numara nakil belgesiyle uyuşmalıdır. İzinsiz küpe sökmek yasaktır; küpe düşmüşse yönetmelikte bildirim için kısa bir süre vardır.

Hareketler kayıt altındadır: ilk metinde işletmeye giriş ve çıkış hareketleri yedi gün içinde bildirilir ve varış işletmesi nakil belgelerini üç yıl saklar. Yani erkek hayvanı komşuya aşım için ödünç vermek de bir hareket olarak kayda girer.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13 Haziran 2010/27610; md. 7 hayvan tanımlama ve kayıt, md. 8 sevkler ve satış yerleri) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/06/20100613-12.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 5 Eylül 2025/33008, yürürlük 1 Ocak 2026) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm

Nakil ve pazar

Küçükbaş nakillerinde ilçe içinde onaylı nakil belgesi hayvanlarla birlikte bulunur; il ya da ilçeler arası sevkte müdürlük nakil belgesini kontrol edip veteriner sağlık raporu düzenler. Rapor ilk metinde yaya sevkler dışında en fazla beş gün geçerlidir; müdürlükten güncel süreyi sorun.

Nakil refahı yönetmeliği 8 saati aşan yolculuğu uzun yolculuk sayar. Erkek damızlık hayvanlar kavga etmesin diye araçta bölmeyle ayrılır; boynuzlu hayvanı bağlamadan ya da diğer hayvanlardan ayırmadan taşımak yaralanmaya yol açabilir. Yolculuğa uygun olmayan hayvan taşınmaz.

Ruhsatlı pazarda satış yeri görevlileri tanımlanmamış ya da belgesiz hayvanı almaz. Damızlık erkek pazarda çoğunlukla toplu satılan sürüden ayrı tutulur; ancak çoğu damızlık alım çiftlikten yapılır, bu durumda sürüyü ve ağılı görmek önemlidir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvan Satış Yerlerinin Ruhsatlandırma ve Denetleme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 24 Aralık 2011/28152; 19 Temmuz 2020/31190 değişikliği ile hayvan toplama ve satış merkezleri kapsama girdi) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224.htm

Aşım öncesi bakım ve sürü yönetimi

Damızlık erkeğin aşım dönemine hazır girmesi için kondisyonunun yerinde olması gerekir. Zayıf ya da aşırı yağlı erkek aşım döneminde verim vermez. Satın alırken vücut kondisyonuna, ayak ve tırnak yapısına, testis ve genel görünüme bakın; sağlık muayenesini güvendiğiniz veteriner hekim yapsın.

Sürüde erkek sayısı ve yaşı sürü planına göre belirlenir. Çok genç erkek aşım yükünü kaldıramaz, çok yaşlı erkek ise verim kaybeder. Aynı erkek aynı sürüde yıllarca kullanılırsa kendi kızlarıyla çiftleşme riski doğar; bu yüzden birkaç yılda bir erkek yenilenir. Bu rehber kesin yaş vermez, ırk ve işletmeye göre değişir.

Erkekler aşım dönemi dışında dişi sürüden ayrı tutulur. Ayrı bir bölme, temiz su ve yem erişimi, kaçışı önleyen sağlam çit gerekir. Boynuzlu erkekler birbirini yaralayabilir; kavgaya yol açmayacak ortamı hazırlayın. Hayvanları Koruma Kanunu hayvanlara acı ve eziyeti yasakladığı için erkeği sertleştirme amaçlı kötü muamele yapılmaz.

Yeni aldığınız erkeği, aşım mevsiminden haftalar önce alın. Böylece yeni ortama alışır ve kondisyonunu toplar. Aşım mevsimi başladıktan sonra yeni gelen hayvan genellikle verimsiz olur.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 5 Eylül 2025/33008, yürürlük 1 Ocak 2026) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM), koyunculuk ve hayvan ıslahı proje sayfası · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/koyunculuk/Menu/33/Tagem-Projeleri

Alırken sorulacaklar

İlanda şunlar yer almalıdır: koç mu teke mi olduğu, ırk, doğum tarihi ya da tahmini yaş, doğum tipi, küpe numarası, hangi sürüden geldiği, hayvan sayısı ve teslim yeri. Fiyatı satıcı belirler; etkileyen etkenler ırk, yaş, soy kaydı, miktar, mevsim ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Satın almadan önce erkeğin üreme muayenesini güvendiğiniz veteriner hekime yaptırın ve sonucu yazılı alın. Bacak ve tırnak yapısı, boynuz durumu ve genel kondisyon ağılda gözle kontrol edilir. Yeni gelen erkeği sürüye hemen katmayın, ayrı bölmede gözlemleyin.

Aşım mevsiminden önce erkeği sürüye alıştırmak için zaman tanıyın. Aşım döneminin öncesinde yeni hayvan almak, hayvanın ortama alışmasına izin vermez. Hayvan alımını bu yüzden sezonun dışında planlayın.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği (RG 2 Aralık 2011/28130; ilk metin; değişiklik: RG 5 Eylül 2025/33008, yürürlük 1 Ocak 2026) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111202-8.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm

Sık sorulan sorular