Yonca Balı

Yonca balı nedir?

Yonca balı, baklagiller (Fabaceae) familyasından yonca bitkisinin çiçek nektarını toplayan bal arılarının yaptığı çiçek balıdır. Bal Tebliği (2020/7) balı kaynağına göre çiçek balı ve salgı balı diye ayırır; yonca nektarlı bir bitki olduğu için bu bal çiçek balıdır. Aynı aileden geven bitkisinin balı da çiçek balıdır; Ağrı Geven Balı belgesi geven polenini baskın polen olarak ister.

Yonca Türkiye'de çoğunlukla hayvan yemi için yetiştirilir ve sulu ovalarda yaygındır. Yem bitkisi olarak yonca, çiçek açmadan veya çiçeğin ilk açılışında biçildiğinden, bal arısı için nektar kaynağı olabilmesi tarla sahibinin biçim kararına bağlıdır. Çiçeklenmeye izin verilen tarlalar, tohumluk için bırakılan parseller ve kenar şeritleridir.

Yonca balını yonca otundan ayırmak gerekir. Yonca otu ve balyası yem pazarındadır ve burada anlatılmaz; bu rehber yalnız baldır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Üretim: biçim takvimi ve tarla anlaşması

Yonca balı üretmek isteyen arıcı, tarla sahibiyle önceden konuşmak zorundadır. Arıcılık Yönetmeliği md. 19, konaklama için şahsın arazisinde muvafakatname alınmasını ister. Arıcı ile tarla sahibi arasında biçim tarihi, çiçeklenme payı ve kovan konumu konusunda yazılı anlaşma, ileride yaşanabilecek uyuşmazlığı önler.

Yönetmelik ayrıca sulu tarım alanlarında zirai mücadele konusunda şu kuralı koyar: bitkisel üretici zirai mücadeleye başlamadan on gün önce il ya da ilçe müdürlüğüne ve muhtarlığa bilgi verir, çevredeki arıcılara yedi gün öncesinden duyurulur ve ilaçlama arıların uçuş yapmadığı akşam saatlerinde yapılır (md. 30). Yonca tarlaları sık sık bakım gördüğünden, arıcı bu duyuruları takip eder ve kovanları gerektiğinde kapatır ya da taşır.

Gezginci arıcılık yapılıyorsa konaklama noktası komisyon kararıyla AKS haritasında belirlenir, iller arası nakilde arı konaklama belgesi (AKB) ve veteriner sağlık raporu eklenir. Konaklama noktası köy veya mahalleyi ilçe yoluna bağlayan yollara en az 50 metre, ilçeler arası yollara en az 200 metre uzaklıkta olmalıdır.

Hasatta sırlanmış petek oranına bakılır. Süzme santrifüjle yapılır; bal dinlendirilir ve kaba elekten geçirilir. Yoncanın çiçeklendiği dönemde pamuk, ayçiçeği ya da narenciye de çiçek açıyor olabilir; bu durumda bal karışık çıkar ve ancak ayrı ballıkla alınırsa yonca balı denilebilir.

Hasat sonrasında boşalan çerçeveler temiz saklanır. Arıcılık Yönetmeliği md. 31 uyarınca il ya da ilçe müdürlükleri arı ürünleri, petek, kovan ve arıcılık malzemesini yetişmiş personelle kontrol edebilir; kontrolde arıcı veteriner tıbbi ürün kayıtlarını, reçeteleri ve AKS belgesini gösterebilmelidir. Yonca gibi bakım gören tarlaların kenarında çalışan arıcı için bu kayıtlar, kalıntı sorusuna verilecek ilk cevaptır.

Yonca tarlası yaz boyunca birkaç kez biçildiğinden her biçimden sonra çiçeklenme yeniden başlar. Arıcı, biçim sonrası dönemde kovanı aynı tarlada tutup tutmamaya, nektar akışının yeniden kurulup kurulmadığına bakarak karar verir. Sıcak yaz günlerinde kovan gölgeye alınır ve su kaynağına erişim sağlanır; Organik arıcılık yönetmeliği de kovan çevresinde yeterli su ve nektar kaynağı bulunmasını şart koşar (md. 22).

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 18 Ağustos 2010 tarihli ve 27676 sayılı sayı · Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (5262 sayılı Organik Tarım Kanunu'na dayanır; md. 7, 22, 32, 37) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/08/20100818-4.htm

Kalite ve kalıntı

Etikete "yonca balı" yazmanın kanıtı polen analizidir. Bal Tebliği md. 5(g), etiketinde botanik kaynağı belirtilen ballarda polen yapısının Ek-2 oranlarıyla uyumlu olmasını ister. Ek-1 ve Ek-2 bu rehberde okunamadığından yonca poleni için sayı yazılmaz; laboratuvar yorumuna başvurulur.

Codex Bal Standardı nemin en çok yüzde 20, fruktoz ile glukoz toplamının çiçek balında en az 100 gramda 60 gram, HMF'nin kilogramda en çok 40 mg olmasını bekler. Bunlar uluslararası referanstır; Türkiye'de geçerli sınırlar tebliğin Ek-1'indedir.

Yonca bakım gören bir tarla bitkisi olduğundan Bal Tebliği md. 9 uyarınca Pestisitlerin Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği hükümleri uygulanır. Toptan alıcı, kalıntı raporu ve polen raporuyla parti alır. Raporsuz parti "çiçek balı" olarak satılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf · T.C. Resmî Gazete · 27 Eylül 2021 tarihli ve 31611 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Pestisitlerin Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (Arı Ürünleri Tebliği md. 9 buna atıf yapar)

Mevzuat ve etiket

Bal Tebliği md. 13 uyarınca etikette bal "çiçek balı" diye adlandırılır; yonca adı botanik kaynak belirli ve özellikleri belirginse eklenebilir. Ambalajda 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı ve Arıcılık Kayıt Sistemi'ne kayıtlı işletmenin TÜRKVET numarası yer alır. Bala katkı maddesi, aroma verici ya da dışarıdan herhangi bir bileşen katılamaz (md. 5/a, 6, 7).

Arıcı, koloni ve ürün verilerini mayıs-ekim arasında il ya da ilçe müdürlüğüne beyan eder (Arıcılık Yönetmeliği md. 23). Veteriner ilaç kullanımı kayıt altına alınır ve denetimde sunulur (md. 31). Gümrük pozisyonu 0409'dur. Yonca balı için TÜRKPATENT sicilinde coğrafi işaret bu çalışmada bulunmamıştır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Ticaret ve saklama

Yonca balı sulu ova tarımının bir yan ürünüdür; alıcısı toptancı, paketleyici ve bireysel müşteridir. Büyük partiler tenekeyle, küçük partiler cam kavanozla satılır.

Saklama Bal Tebliği md. 14'e göre temiz, kuru, kokusuz yerde, doğrudan güneşten uzakta ve 25 °C altında yapılır. Hasat yaz sıcağına denk geldiğinden süzülen balın gün içinde serin depoya alınması gerekir.

İlana hasat yılı, ilçe, çiçeklenme ayı, polen raporu ve kalıntı raporu tarihi, işletme numarası yazılır. Yonca balı karışık hasattan alındıysa tür adı verilmez.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Sık sorulan sorular