Pamuk Balı

Pamuk balı nedir, hangi bitkiden gelir?

Pamuk balı, Gossypium cinsi pamuk bitkilerinin nektarından bal arılarının yaptığı çiçek balıdır. Bal Tebliği (2020/7) balı kaynağına göre çiçek balı ve salgı balı diye ayırır; pamuk nektar bitkisi olduğu için bu bal çiçek balı sınıfındadır. Pamuk balını çiçek balının bir alt adı gibi düşünmek doğrudur: etikette bal "çiçek balı" diye adlandırılır, kaynak belliyse "pamuk balı" adı eklenebilir (md. 13/ç).

Türkiye'de pamuk üç ana bölgede yetişir: Çukurova, Ege ve Güneydoğu Anadolu (GAP). Tarımart pazar taksonomisindeki pamuk rehberleri de bu üç bölgeye göre ayrılmıştır. Pamuk balı üreten arıcı, kovanını bu ovalarda pamuk çiçeklenme döneminde tarla kenarlarına yerleştirir; ancak pamuk tarlaları ovada olduğundan arı konaklama noktası için il ya da ilçe müdürlüğü komisyonunun belirlediği noktalar esastır.

Pamuk balı, tek çiçek balı olarak adlandırılacaksa yalnız hasadın içinde başka bitkilerden gelen nektar payı küçük olmalıdır; aynı dönemde yonca ya da narenciye çiçeklenmesi varsa bal karışık çıkar. Bu yüzden pamuk balını arıcı tarla çiçeklenmesi dışında başka akışlardan temiz tutulan kovanlarda ayrı hasat eder.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Üretim: çiçeklenme, konaklama, ayrı hasat

Pamuk yazın ortasında çiçeklenir; arıcı kovanlarını bu dönemin başında ovaya taşıdığında gezginci arıcı sayılır. Arıcılık Yönetmeliği'ne göre gezginci arıcı, farklı çiçeklenme dönemlerindeki bitkilerin nektar ve polenlerinden yararlanmak için kolonilerini taşıyan arıcıdır. Yönetmelik iller arası nakilde arı nakil belgesi, veteriner sağlık raporu ve arı konaklama belgesi (AKB) ister; AKB olmadan sağlık raporu vize edilmez.

Konaklama noktaları komisyon kararıyla belirlenir ve AKS haritasına işlenir. Yönetmeliğe göre arı konaklama noktaları köy veya mahalleyi ilçe yoluna bağlayan yollara en az 50 metre, ilçeleri bağlayan yollara en az 200 metre uzaklıkta olmalıdır; bu mümkün değilse arılık ile yol ya da konut arasına, uçuş tahtası yola bakıyorsa 3 metre, bakmıyorsa 2 metre yükseklikte sıkı çit çekilir. Pamuk ovasında çoğu zaman tarla ve yol bitişik olduğundan bu çit, kovanın konum şartıdır.

Pamuk çiçeklenmesinde en büyük risk ilaçlamadır. Arıcılık Yönetmeliği md. 30'a göre bitkisel üretim yapan üretici zirai mücadeleye başlamadan on gün önce il veya ilçe müdürlüğüne ve muhtarlığa bilgi verir; bilgiyi alanlar, ilaçlama yapılacak yer ve çevresindeki arıcılara yedi gün öncesinden duyurur. İlaçlama akşamüstü arıların uçuş yapmadığı saatlerde yapılır, arıların su içtiği kaynaklara ilaç bulaştırılamaz ve arıları korumak için sıvı ilaca öncelik verilir. Arıcı da bulunduğu yöredeki zirai mücadele programını il ya da ilçe müdürlüğünden öğrenmekle yükümlüdür.

Bu nedenle pamuk balı üreten arıcı, tarla sahibiyle konuşmadan kovan koymaz. Zirai mücadele takvimi tarla sahibinin, arıların ise arıcının sorumluluğudur ve yönetmelik her iki tarafa da iş verir: arıcılar ilaçlama zamanında gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Kalite ve kalıntı: neye bakılır?

Pamuk balında bakılacak ilk iki şey kalıntı raporu ve polen yapısıdır. Bal Tebliği md. 9, pestisit kalıntıları için Türk Gıda Kodeksi Pestisitlerin Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği'ni (RG 27.09.2021, sayı 31611 mükerrer) uygular. Parti kalıntı limitini aşarsa piyasaya arz edilemez; bu, pamuk bölgesi balı için en önemli kalite kapısıdır.

Codex Bal Standardı genel olarak nemin en çok yüzde 20, fruktoz ile glukoz toplamının çiçek balında en az 100 gramda 60 gram, sakarozun çoğu balda en çok 5 gram olmasını bekler; bu değerler uluslararası referanstır. Türkiye'de geçerli sınırlar Bal Tebliği Ek-1'dedir ve bu rehberde okunamamıştır. Pamuk balı için özel bir Ek-2 polen oranı bu rehberde okunamadığından, etikete "pamuk balı" yazacak arıcının palinolojik analiz raporu şarttır.

Duyusal olarak pamuk balı hafif aromalı, açık renkli bir bal olarak anılır; ancak bu tarif hasatta başka çiçek karışımına göre değişir. Kristalleşme hızı balın şeker oranına ve polen miktarına bağlıdır; pamuk balında kristalleşmenin kusur olmadığını etikette açıkça yazmak alıcı şikâyetini önler. Bal Tebliği, krem bal ve kristalize bal adlandırmalarını tanımlar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 27 Eylül 2021 tarihli ve 31611 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Pestisitlerin Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (Arı Ürünleri Tebliği md. 9 buna atıf yapar) · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf

Mevzuat ve kayıt

Bal Tebliği md. 13/ç, filtre edilmiş bal ve fırıncılık balı hariç, botanik kaynağı belli ve o kaynağın özelliklerini taşıyan balın adının çiçek ya da bitki adıyla desteklenebileceğini söyler. Pamuk balı yazılan her partinin polen analizi bu kuralın kanıtıdır. Hammadde ambalajında Arıcılık Kayıt Sistemi'ne kayıtlı işletmenin TÜRKVET işletme numarası bulunur (md. 13/ğ).

Veteriner ilaç kalıntıları için tebliğ md. 10, Türk Gıda Kodeksi Hayvansal Gıdalarda Bulunabilecek Farmakolojik Aktif Maddelerin Sınıflandırılması ve Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği'ne (RG 7.3.2017, sayı 30000) atıf yapar. Arıcılık Yönetmeliği md. 31, arıcının veteriner tıbbi ürünlerini kayıt altına almasını, reçeteleri saklamasını ve denetimde sunmasını ister.

Etikette 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı zorunludur. Gümrük pozisyonu doğal bal için 0409'dur. Pamuk balı için coğrafi işaret bu rehberin yazıldığı tarihte TÜRKPATENT sicil listemizde yoktur; il adıyla satış yapılacaksa önce sicile bakılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Ticaret: toptan ağırlıklı satış

Pamuk bölgesi balı çoğunlukla toptan satılır: tenekeyle ya da büyük kapla toptancıya, paketleyiciye ve gıda sanayisine. TEPGE Temmuz 2025 raporuna göre 2024'te ihracatın yüzde 75,6'sı süzme bal olarak yapılmıştır; ihracata giden parti için kalıntı ve analiz raporu alıcıdan istenir. Perakende satışta cam kavanoz kullanılır.

Depolama, tebliğin 14. maddesine göre 25 °C'yi aşmayan, temiz, kuru ve kokusuz ortamdır. Pamuk bölgesi yaz sıcaklığı bu sınırın çok üstüne çıktığı için hasat sonrası balı hızla serin depoya almak gerekir. Aksi halde HMF yükselir ve diastaz düşer; bu iki değer tazelik ölçüsüdür.

İlana hasat yılı, ilçe, çiçeklenme ayı, kalıntı raporunun tarihi ve işletme numarası yazılır. Pamuk balı ile yonca, narenciye ya da ayçiçeği balı aynı partide karıştırılırsa etikette tür adı kullanılmaz, "çiçek balı" denir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · TEPGE · Arıcılık Tarım Ürünleri Piyasaları Raporu, Temmuz 2025 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20Tarım%20Ürünleri%20Piyasaları/2025-Temmuz%20Tarım%20Ürünleri%20Raporu/Arıcılık%20Tarım%20Ürünleri%20Piyasaları%20Raporu%20Temmuz-2025.pdf

Sık sorulan sorular