Okaliptüs Balı

Okaliptüs balı nedir?

Okaliptüs balı, Eucalyptus cinsi ağaçların çiçek nektarından bal arılarının yaptığı çiçek balıdır. Bal Tebliği (2020/7) sınıflamasında kaynağı nektar olduğu için çiçek balı sayılır. Okaliptüs Avustralya kökenli bir cinstir; Türkiye'de Akdeniz kıyı kuşağında ağaçlandırma ve kenar ağacı olarak yetiştirilir. Bu nedenle okaliptüs balı Türkiye'nin kıyı bölgelerine özgü, miktarı sınırlı bir bal türüdür.

Codex Bal Standardı okaliptüs balını iletkenlik ölçütünde özel olarak anar: çiçek balı için kural koyan en çok 0,8 mS/cm sınırının dışında kalan bitkiler listesinde okaliptüs de bulunur. Bu, okaliptüs balının iletkenliğinin çiçek balı sınırının üstüne çıkabildiğini ve bunun tek başına ret nedeni sayılmadığını gösterir. Türkiye tebliğinin Ek-1 değerleri bu rehberde okunamadığından, ülke içinde geçerli sınır için tebliğ ekine bakılır.

Okaliptüs bal arıları için bir nektar kaynağıdır; ancak ağaç türleri çok olduğundan her okaliptüs balı aynı kokuyu taşımaz. Ticarette aranan çoğu zaman belirgin kokulu, ağır aromalı bir baldır; ilanda bu tarif satıcının duyusal gözlemidir ve laboratuvar raporu ayrıca eklenmelidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf

Üretim: ağaçlandırma alanları ve konaklama

Okaliptüs ağaçları çoğunlukla devlet ormanı ya da ağaçlandırma sahası olarak yönetilen alanlarda bulunur. Arıcılık Yönetmeliği md. 19 uyarınca devlet ormanlarında konaklayacak arıcı Orman Genel Müdürlüğünün ilgili birimlerinden izin belgesi alır; orman bölgelerinde konaklama noktası ve kapasitesi belirlenirken komisyonda Orman Genel Müdürlüğü temsilcisi bulunur (md. 18). Orman içinde konaklayan arıcı yanında yangın söndürme tüpü bulundurmakla yükümlüdür ve orman idaresi özellikle yangın sezonunda valilik kararıyla her türlü arıcılık faaliyetini durdurma hakkına sahiptir (md. 22/b).

Bu hüküm okaliptüs balı için özel bir önem taşır: okaliptüs alanları sıcak ve kuru Akdeniz kıyısında bulunduğundan yangın riski yüksek bölgelerdir. Arıcı, izin belgesini ve AKB'yi kovan başında bulundurur; resmî görevliler istediğinde güncel AKS belgesi, AKB, veteriner sağlık raporu ya da arıcı kimlik kartını göstermek zorunludur (md. 22/c).

Okaliptüsün çiçeklenme dönemi tür ve yöreye göre değiştiği için bu rehber tek bir ay vermez; arıcı kendi alanındaki çiçeklenmeyi kayda geçirmeli ve ilana hasat tarihini yazmalıdır. Kıyıda kışı geçiren kovanlar için Arıcılık Yönetmeliği, kışlatma bölgesi ve süresini il ya da ilçe müdürlüğünün belirlediğini, nektar ve polen akımı başlayınca arılıkların kaldırılacağını yazar (md. 20).

Hasat, süzme ve dinlendirme genel bal üretimindeki gibidir. Süzülen bal gıda ile temasa uygun kaplara alınır, kaplar okaliptüs yapraklarının kokusunu çekmesin diye temiz ve kapalı tutulur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Kalite ve ayrım

Codex Bal Standardı elektriksel iletkenlik için şunu söyler: çiçek balında en çok 0,8 mS/cm, salgı balı ve kestane balında en az 0,8 mS/cm; istisnalar arasında kocayemiş, çalı fundası, okaliptüs, ıhlamur, funda, manuka ve çay ağacı gibi bitkiler yer alır. Bu yüzden okaliptüs balını salgı balı ile karıştırmamak gerekir: iletkenliği yüksek çıksa da kaynak nektardır ve çiçek balıdır.

Türkiye'de tür adı kanıtı polen analizidir. Bal Tebliği md. 5(g), botanik kaynağı etiketinde belirtilen ballarda polen yapısının Ek-2 ile uyumlu olmasını ister. Okaliptüs ağaçları bol nektar verir ama polen miktarı değişkendir; okaliptüs balı yazan parti, laboratuvar yorumuyla desteklenmelidir.

HMF ve diastaz tazelik göstergesidir; Codex HMF için kilogramda en çok 40 mg, diastaz için genelde en az 8 Schade birimi bekler. Sıcak Akdeniz yazında depolanan balda HMF kolayca yükselir; hasattan sonra serin depolama bu nedenle kalite meselesidir.

Kaynak: FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Mevzuat, etiket, kayıt

Etikette "çiçek balı" yazılır, okaliptüs adı kaynak belirli ve özellikleri belirginse eklenebilir (Bal Tebliği md. 13/ç). 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı ve TÜRKVET işletme numarası etikette bulunur. Katkı maddesi, aroma verici ve dışarıdan hiçbir madde bala katılamaz (md. 5/a, 6, 7); okaliptüs yağı ya da benzeri bir aroma maddesi ile "doğal okaliptüs aroması" verilmiş bal, bal sayılmaz.

Arıcılık kayıtları açısından Arıcılık Yönetmeliği uygulanır: işletme tanımlama numarası, kovan plakaları, konaklama belgesi, iller arası nakilde veteriner sağlık raporu. Bal hasadı bitince arıcı, üretim verilerini mayıs-ekim arasında il ya da ilçe müdürlüğüne beyan eder (md. 23). Gümrük pozisyonu 0409'dur.

Okaliptüs balı için coğrafi işaret bu çalışmada TÜRKPATENT sicil listemizde bulunmamıştır; bölge adıyla satış yapılacaksa önce sicil kontrol edilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Ticaret ve saklama

Okaliptüs balı küçük partili, niş bir üründür; alıcısı belirgin aromalı bal arayan bireysel müşteriler ve gurme dükkânlarıdır. Miktar sınırlı olduğu için çoğu zaman cam kavanozla perakende satılır; toptan sevkiyat tenekeyle yapılır.

Saklama kuralı Bal Tebliği md. 14'tür: temiz, kuru, kokusuz yerde, doğrudan güneş ışığından korunarak ve 25 °C'yi aşmadan. Kuvvetli kokulu bir bal olduğu için aynı depoda başka kokulu ürünle bekletilmesi karışmaya yol açar; ayrıca komşu ürün okaliptüs kokusunu alabilir.

İlanda ağaçlandırma alanının bulunduğu ilçe, hasat yılı, polen analizi ve kalıntı raporu tarihi, orman izin belgesinin varlığı ve işletme numarası yazılır. Okaliptüs balı ile çiçek balı karıştırılırsa tür adı kullanılmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Sık sorulan sorular