Funda (Püren) Balı

Funda ve püren nedir, hangi bal funda balıdır?

Funda, fundagiller (Ericaceae) familyasından çalı boylu, çoğunlukla asitli ve fakir topraklarda yetişen bitkilerin halk adıdır. Yöre ağzında "püren" adı da bu çalıların bir bölümü için kullanılır. Bu bitkilerin çiçeğinden arıların yaptığı bal, Bal Tebliği (2020/7) sınıflamasında çiçek balıdır.

Codex Bal Standardı, funda (Calluna cinsi) balını nem sınırında özel olarak sayar: çoğu bal için nem en çok yüzde 20 iken Calluna balında yüzde 23'e kadar izin verilir. Bu fark, bu balın doğal olarak farklı akışkanlığa ve su tutuma sahip olabilmesiyle ilgilidir ve Türkiye'de geçerli sınır için Bal Tebliği Ek-1 okunmalıdır.

Fundagiller geniş bir aile olduğundan, her funda balı aynı değildir; bu rehber kapsamı dışında kalan ve ayrı hukuki incelemeyi gerektiren orman gülü (Rhododendron) türleri de aynı ailededir. Bu yüzden funda balı yazan her parti için polen raporunda hangi cinslerin bulunduğu açıkça görülmelidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf

Üretim: yamaç arılığı ve ayrı hasat

Fundalıklar çoğunlukla ormanın açık kalan, taşlı veya asitli toprak yamaçlarında bulunur. Zahter balı belgesi Gaziantep'in orman sahasının az olduğunu, fundalıkların geniş yer kapladığını yazar; yani funda bitkisi yalnız Karadeniz'de değil, Güneydoğu'da da bal arısı için nektar kaynağıdır. Funda balını hangi çiçek ya da orman akışından ayrı hasat edeceğinizi bölge ve zamana göre planlayın.

Funda arılıkları ağırlıkla yamaç ve orman kenarında olduğu için konaklama kuralları önemlidir. Arıcılık Yönetmeliği md. 18-19: orman bölgelerinde konaklama için Orman Genel Müdürlüğünün izni gerekir, tabiat koruma alanlarında ise ilgili kurumun görüşü alınır. Konaklama noktası köy yoluna en az 50 metre, ilçeler arası yola en az 200 metre uzaklıktadır. Orman içinde konaklayan arıcı yanında yangın söndürme tüpü bulundurmak zorundadır.

Hasat, peteklerin üçte ikisi sırlandığında yapılır; çiçeklenme takvimi türlere ve yüksekliğe göre değiştiğinden bu rehber sabit bir ay vermez. Süzme santrifüjle yapılır; santrifüjle çıkmayan petek için Bal Tebliği pres balını ayrı bir tür olarak tanımlar: yavrusuz peteklerin doğrudan ya da 45 °C'yi aşmamak üzere ısıtılarak preslenmesiyle elde edilen bal.

Funda balı ile orman gülü ya da başka fundagiller kaynaklı bal aynı kovanda karışmışsa, tür adı verilmez. Arıcı çiçeklenme kayıtlarını tutar ve ballığı çiçeklenme bittikten hemen sonra alır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf

Kalite: nem, iletkenlik, polen

Funda balında nem değerinin okunuşu önemlidir. Codex nemi genelde en çok yüzde 20 sayar ama Calluna balında yüzde 23'ü kabul eder. Yani yüzde 21-22 nemli bir Calluna balı Codex bakımından ret nedeni değildir; Türkiye'de Ek-1 değerleri geçerlidir ve ülke içi satışta bunlara bakılmalıdır. Nemli bal fermantasyona daha yatkındır; Bal Tebliği md. 5/b fermantasyon başlamış balı yasaklar.

Codex elektriksel iletkenlik ölçütünde çiçek balı için en çok 0,8 mS/cm der, istisna bitkiler arasında funda da bulunur. Bu, funda balının iletkenliğinin yüksek çıkabileceğini ve bunun balı salgı balına çevirmediğini gösterir.

Polen raporunda fundagiller poleni aranır. Yenice Ihlamur Balı belgesi, yöredeki ihlamur balında fundagillerin eşlikçi (ikincil) polen olarak bulunduğunu yazar; Kırklareli Meşe Balı belgesi ise kocayemiş ve orman gülü gibi fundagil polenlerinin eser miktarda bulunduğunu gösterir. Yani funda poleni birçok balda vardır ve funda balı adı verilebilmesi için baskın olması gerekir. Baskınlık oranı, Ek-2'de görüldüğü için, bu rehberde sayı olarak verilmez.

Kaynak: FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1456 · Yenice Ihlamur Balı (Menşe Adı, Karabük) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/fccb8bcb-09b8-4994-94af-d56430c34965.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 674 · Kırklareli Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a6126d4b-d37f-46a6-8080-c7602a142f3c.pdf

Mevzuat ve etiket

Etikette bal "çiçek balı" olarak adlandırılır; "funda balı" ya da "püren balı" adı, botanik kaynağın belirli olduğu ve balın o kaynağın özelliklerini belirgin biçimde taşıdığı hâlde eklenebilir (Bal Tebliği md. 13/ç). Polen yapısı Ek-2 ile uyumlu olmalıdır (md. 5/g). Püren adı yerel bir halk adı olduğu için etikette ana adın "funda balı" olması ve parantezle halk adının yazılması karışıklığı önler.

Etikette 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı ve TÜRKVET işletme numarası yer alır. Bala katkı maddesi, aroma verici ya da dışarıdan herhangi bir bileşen katılamaz. Hijyen ve ambalaj için Gıda Hijyeni Yönetmeliği ve Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği uygulanır (md. 11, 12). Gümrük pozisyonu 0409'dur.

Funda balı için TÜRKPATENT sicilinde bu çalışmada coğrafi işaret bulunmamıştır. Bölge adıyla satış için önce sicil kontrol edilir. Fundagiller içinde zehirli nektar taşıyan türler olduğundan, bölgesinde bu bitkilerin yaygın olduğu arıcı, parti için polen ve bileşim raporu almadan "funda balı" adıyla satışa çıkmamalıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Ticaret ve saklama

Funda balı niş bir bal türüdür; alıcısı, yöresel ve tek çiçek bal arayan bireysel müşteriler ve bölgesel bal dükkânlarıdır. Küçük partilerde cam kavanoz, büyük partilerde teneke kullanılır.

Saklama Bal Tebliği md. 14'e göredir: temiz, kuru, kokusuz yerde, güneşten uzak ve 25 °C altında. Nem sınırı geniş olan bir balda saklama koşulları daha da önemlidir; kapağı açık bırakılan kap havadan nem çeker.

İlana hasat yılı, yamaç ve ilçe, polen raporu tarihi, nem değeri ve işletme numarası yazılır. Funda balı diğer çiçek balıyla karışırsa tür adı kullanılmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf

Sık sorulan sorular