Ayçiçeği Balı

Ayçiçeği balı nedir?

Ayçiçeği balı, ayçiçeği bitkisinin (Helianthus annuus) çiçek nektarını toplayan bal arılarının ürettiği çiçek balıdır. Bal Tebliği (2020/7) md. 13(ç), filtre edilmiş bal ve fırıncılık balı dışında, botanik kaynağı belli ve o kaynağa ait duyusal, fiziksel, kimyasal ve palinolojik özellikleri belirgin olan balın adının "ayçiçeği balı, ıhlamur balı" gibi çiçek ya da bitki adıyla desteklenebileceğini söyler. Tebliğ örnek olarak yalnız bu iki adı verir; yani ayçiçeği balı tebliğin kendi verdiği örnek adlardan biridir.

Ayçiçeği Türkiye'de yağlık ve çerezlik olarak büyük alanlarda yetiştirilir; Trakya ve Marmara yağlık ayçiçeğinin ana bölgesidir. Arıcı için bu, kovanın geniş ve düz ovada tarla kenarına konabilmesi anlamına gelir. Kırklareli Meşe Balı tescil belgesi, bölge florasında ayçiçeği poleninin eser miktarda bulunduğunu yazar; yani Trakya'da ayçiçeği çiçeklenmesi, başka balların içine bile karışabilen yaygın bir kaynaktır ve saf ayçiçeği balı için kovanların başka akışlardan ayrı tutulması gerekir.

Ayçiçeği balı süzme bal olarak satılır; petekli sunumu da mümkündür. Tür adı kanıtlandığında ayçiçeği balı açık sarı renkli ve hafif aromalı bir bal olarak tanınır; ancak tebliğ renk için yalnız "su beyazından koyu amber renge kadar" değişir der (md. 5/d), yani renk tek başına tür ölçütü değildir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 674 · Kırklareli Meşe Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/a6126d4b-d37f-46a6-8080-c7602a142f3c.pdf

Üretim: tarla kenarı, konaklama, ilaçlama

Ayçiçeği yazın ortasında çiçeklenir. Arıcı kovanlarını tarla kenarına getirdiğinde gezginci arıcı sayılır ve Arıcılık Yönetmeliği'nin konaklama kuralları geçerlidir: komisyonun belirlediği ve AKS haritasında işli konaklama noktası, arazi sahibinin muvafakatnamesi ya da kamu arazisi ise ilgili kurumdan izin, iller arası nakilde arı konaklama belgesi (AKB) ve veteriner sağlık raporu. Şahıs arazisi dışında muhtarlık ve kamu kurumları arı konaklatandan ücret alamaz.

Ayçiçeği tarlalarında bitki koruma ürünü uygulaması yaygındır. Yönetmelik md. 30 bu konuda şunu söyler: bitkisel üretici zirai mücadeleye on gün önce il ya da ilçe müdürlüğüne ve muhtarlığa haber verir, bilgiyi alan kurumlar ilaçlama yapılacak yerdeki ve çevresindeki arıcılara yedi gün öncesinden program duyurur; ilaçlama akşamüstü arıların uçuş yapmadığı saatlerde yapılır. Arıcı bu duyuruyu beklemek yerine il müdürlüğünden zirai mücadele programını sorar.

Hasat, peteklerin yeterince sırlanmasından sonra yapılır; sırlı bölüm oranı olgunluğun işaretidir ve Bal Tebliği petekli ballarda en az yüzde 80 sırlanma ister. Süzme, santrifüjle yapılır ve bal dinlendirilip kaba elekten geçirilir. Bal Tebliği md. 5(c) gereği filtre edilmiş bal dışında 0,2 mm'nin altında filtre kullanılmaz; polen bu filtrelemeyle azalacağı için ayçiçeği balı polen kanıtını kaybeder.

Kış öncesinde kovanda arıya yetecek bal bırakmak arıcılık işidir; kışlık yem bırakılacak ballık çerçevelerin hangileri olduğuna arıcı karar verir; bu karar bal kalitesine değil koloni sağlığına bağlıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Kalite: polen, nem, kalıntı

Etikete "ayçiçeği balı" yazmanın kanıtı palinolojik analizdir; Bal Tebliği md. 5(g) etiketinde botanik kaynak belirtilen ballarda polen yapısının Ek-2'deki oranlarla uyumlu olmasını ister. Ek-2 görüntü dosyası olduğundan bu rehberde okunamamıştır; bu nedenle ayçiçeği poleni oranı için rakam verilmez ve laboratuvar yorumuna başvurulur.

Codex Bal Standardı nemin en çok yüzde 20, fruktoz ile glukoz toplamının çiçek balında en az 100 gramda 60 gram, suda çözünmeyen maddenin en çok 100 gramda 0,1 gram olmasını bekler. Bu uluslararası değerlerdir; Türkiye'de geçerli sınırlar Ek-1'dedir. Süzme sırasında balın nemi tankta yükselmiş olabilir; ağzı açık tankta bekleyen bal havadan nem çeker ve fermantasyona yatkın hâle gelir, bu da tebliğin yasakladığı fermantasyon başlamış bal durumuna götürür (md. 5/b).

Ayçiçeği tarlalarında kullanılan koruma ürünleri nedeniyle Pestisit Kalıntı Limitleri Yönetmeliği hükümleri (Bal Tebliği md. 9) önem taşır. Parti büyükse akredite laboratuvardan hem kalıntı hem polen raporu almak, toptan alıcıya güven verir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · FAO · Codex Alimentarius · Codex Standard for Honey (CODEX STAN 12-1981, Revizyon 1987 ve 2001) · https://www.fao.org/input/download/standards/310/cxs_012e.pdf · T.C. Resmî Gazete · 27 Eylül 2021 tarihli ve 31611 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Pestisitlerin Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (Arı Ürünleri Tebliği md. 9 buna atıf yapar)

Etiket ve kayıt

Etikette bal, kaynağına göre "çiçek balı" diye adlandırılır; ayçiçeği adı bunun yanına eklenir. Ambalajda 1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemesi uyarısı ve Arıcılık Kayıt Sistemi'ne kayıtlı işletmenin TÜRKVET numarası yer alır (md. 13/a ve ğ). Çerçeveli balda çerçeve ağırlığı net miktara dahil değildir ve çerçevelere işletme numarası yazılır.

Hijyen için Gıda Hijyeni Yönetmeliği ve Mikrobiyolojik Kriterler Yönetmeliği, ambalaj için Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği uygulanır (md. 11, 12). Satışın ihracata gideceği durumda alıcı ülkenin kalıntı şartları ayrıca sorulur. Gümrük pozisyonu doğal bal için 0409'dur. Ayçiçeği balı için coğrafi işaret bu çalışmada sicilde bulunmadı; bölge adı yazılacaksa önce sicile bakılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm

Ticaret ve depolama

Ayçiçeği balı hacimli, toptan ağırlıklı bir bal türüdür: tenekeyle toptancıya, paketleyiciye ve gıda sanayisine satılır, perakendede cam kavanozdadır. TEPGE'nin Temmuz 2025 raporuna göre Türkiye 2024'te 95.492 ton bal üretmiş, ihracatı 8.657 ton olmuştur; yani üretimin büyük kısmı yurt içinde satılır. Ayçiçeği balı bu iç pazarın bol bulunan türlerindendir ve fark yaratmanın yolu belge, parti ve analizdir.

Depolamada tebliğ 14. madde geçerlidir: 25 °C'yi aşmayan, temiz, kuru, kokusuz ve güneşsiz ortam. Ayçiçeği hasadı yaz sıcağına denk geldiğinden, süzülen bal gün içinde güneşte beklemez. Teneke kapakları sıkı kapatılır, kapak içi temiz olmalıdır.

İlanda hasat yılı, ilçe, çiçeklenme ayı, polen analizi ve kalıntı raporu tarihi yazılır. Ayçiçeği balı, yonca ya da narenciye hasadı ile karışıksa tür adı verilmez. Karışık partiye "çiçek balı" yazmak güvenlidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 22 Nisan 2020 tarihli ve 31107 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · TEPGE · Arıcılık Tarım Ürünleri Piyasaları Raporu, Temmuz 2025 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20Tarım%20Ürünleri%20Piyasaları/2025-Temmuz%20Tarım%20Ürünleri%20Raporu/Arıcılık%20Tarım%20Ürünleri%20Piyasaları%20Raporu%20Temmuz-2025.pdf

Sık sorulan sorular