Kovan Mum Çöpü (Eski Petek ve Tortu)

Mum çöpü nedir, nereden çıkar?

Arıcılar kovanda peteği belli aralıklarla yeniler: kararmış, kırılmış ya da yavru yetiştirilmiş eski petekler çerçeveden çıkarılır. Bu petekler eritilerek balmumuna dönüştürülür; eritme sonunda kalan koyu, kirli, yarı katı kısım ise tortudur. Piyasada "mum çöpü" ya da "mum çocuğu" denilen şey, eski petek ve bu tortunun toplamıdır.

Arıcılık Yönetmeliği (RG 23.5.2024/32554), balmumunu bal, polen, arı sütü, propolis gibi arı ürünlerinin listesinde sayar; bu metinde balmumunun ayrıca bir tanımı ya da eritme kuralı yoktur. Yani mum çöpü bir gıda değil, bir sanayi ve arıcılık hammaddesidir.

Sektör kartı kovan yenileyen arıcıyı, bölgesel toplayıcıyı, eritme ve filtre tesisini, mum üreticisini, temel petek üreticisini ve toprak iyileştirici ile kompost zenginleştiriciyi sayar. Kartlar bir yenileme sıklığı ve mum verimi de yazar; bu sayıları bir kaynağa bağlayamadığımız için burada tekrar etmiyoruz.

Balmumunun kendisi, temel petek ve saflık konuları kardeş rehberde (balmumu) anlatılır; burada eski peteğin riskli ve atıkla karışık yönüne odaklanıyoruz. Üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı ve lojistik kartları sayfanın altında ayrıca listelenir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği (md. 4 tanımlar; balmumu arı ürünleri listesinde geçer; bir kaynak sitesinden okundu) · https://www.lexpera.com.tr/resmi-gazete/metin/aricilik-yonetmeligi-32554

Nasıl toplanır, eritilir, saklanır?

Toplama: eski petek kovandan çıkarıldıktan sonra yere atılmaz, kırıntı bırakılmaz; çünkü yerdeki petek kırıntısı arılar için hastalık yayma kaynağıdır. Ankara Üniversitesi ders notundaki mücadele ilkelerinden biri tam olarak budur: arılıkta temizlik, yerlere petek ve petek kırıntısı atılmaması, eski ve hastalıklı peteklerin yakılarak imha edilmesi.

Eritme: CIGR dergisinde 2024'te yayımlanan çalışma, eski petek ve kapaklardan ham balmumu eritmenin üç yolunu karşılaştırdı. Geleneksel su banyosunda eritme verimi yüzde 73,4, yalnız güneş enerjisiyle yüzde 85,5, güneş enerjisi ile fotovoltaik panel ısısının birlikte kullanıldığı yöntemde yüzde 87,2 çıktı. Yazar güneş yöntemlerini önerir. Bu bir laboratuvar ya da düzenek sonucudur; her kovanın verimi peteğin yaşı ve kirine göre değişir.

Ayırma: eritilen mum üstte toplanır, tortu altta kalır. Eski ve yavrulu peteğin mumu daha koyu ve daha kirlidir; kapak mumundan ayrı tutulur. Hasta koloniden gelen peteği sağlam koloni peteğiyle karıştırmayın.

Saklama: eritilmeden bekleyecek eski petek kapalı, kuru ve kokusuz bir yerde, kapalı çuval ya da kapta saklanır; açıkta bırakılan petek hem hastalık hem zararlı çeker. Hangi süreyle ve hangi koşulda saklanacağına dair resmî bir değer okumadık.

Kaynak: Ankara Üniversitesi Açık Ders · Arı Hastalıkları: Bakteriyel ve Fungal Hastalıklar, Amerikan Yavru Çürüklüğü (ders notu, PDF) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=178758 · CIGR Journal · Utilizing Solar Energy to Melt Beeswax (cilt 26, sayı 3, Eylül 2024; yalnız kayıt özeti okundu) · https://cigrjournal.org/index.php/Ejounral/article/view/9079

Hastalık riski: Amerikan yavru çürüklüğü

Eski peteğin en önemli riski Amerikan yavru çürüklüğüdür (AYÇ). Ankara Üniversitesi ders notuna göre etkeni Paenibacillus larvae'dir, hastalık çok bulaşıcıdır, kolonileri öldürür ve ihbarı mecburidir. Etkenin vejetatif (çubuk biçimli bakteri) ve spor olmak üzere iki biçimi vardır; yavrular için hastalık yapıcı olan spor biçimidir.

Ders notu sporların ısıya ve kimyasallara çok dirençli olduğunu, bal içinde 1-10 yıl, peteklerde 40 yıldan fazla canlı kalabildiğini ve erimiş balmumunda 5 gün canlı kaldığını yazar; bu yüzden balmumlarının yüksek sıcaklıkta sterilize edilmesi gerektiğini belirtir. Aynı not, balmumlarının petek üretim izni almış firmalardan alınması gerektiğini ve balmumunun temel petek yapılmadan önce 120 derecede 10-15 dakika sterilize edildiğini yazar.

Bulaşma yolları için veteriner rehber sayfası şunları sayar: sterilize edilmemiş temel petekler, aletler ve ekipman, hastalıklı kovandan sağlam kovana çerçeve taşınması, eski kullanılmış kovanlar, bulaşık bal ve petek, yağma ve koloni birleştirme. Sayfa üniversite ya da kurum belgesi değildir; bu bilgi bir ikincil kaynak olarak okunmalıdır.

Mücadele: ders notu hastalıklı kolonilerin tümüyle yakılarak yok edilmesini en kesin ve etkili yöntem olarak anar; hastalık görüldüğünde kovanın, arıların, tüm peteklerin ve kullanılan arıcılık malzemelerinin imha edilmesi gerektiğini yazar. Bu rehber ilaç ya da doz vermez; hastalık şüphesinde il tarım ve orman müdürlüğüne ve veterinere başvurun. Bakanlığın AYÇ mücadele talimatını bu çalışmada açamadık; adres doğrulanmadı.

Bulgaristan'da yürütülen ve Uludağ Arıcılık Dergisi'nde 2006'da yayımlanan bir kontrol çalışmasının özetinde karantina, ağır hastalıklı kolonilerin yakılması, kovanların dezenfeksiyonu, bal ve petek incelemesi ve eski peteklerin eritilmesi gibi adımlar aktarılır. Çalışma Bulgaristan koşullarında yapılmıştır; Türkiye'deki zorunlu uygulamalar için il müdürlüğünün talimatı geçerlidir.

Kaynak: Ankara Üniversitesi Açık Ders · Arı Hastalıkları: Bakteriyel ve Fungal Hastalıklar, Amerikan Yavru Çürüklüğü (ders notu, PDF) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=178758 · Veteriner Rehberi · Arılarda Amerikan Yavru Çürüklüğü (bilgi sayfası; üniversite ya da kurum belgesi değildir) · https://vetrehberi.com/arilarda-amerikan-yavru-curuklugu · Uludağ Arıcılık Dergisi · Control of American foulbrood disease without antibiotic use (cilt 6, sayı 3, 2006, s. 97-103; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.uludag.edu.tr/items/c6e38fed-a545-4203-a384-43125a8ce35c

Kalite ölçütleri ve temel petekte hastalık sınırı

Mum çöpü için resmî bir kalite sınıfı okuyamadık. Alıcının baktığı şeyler şunlardır: peteğin yaşı (eski ve yavrulu petek daha koyudur), kirli ve kalıntılı olup olmadığı, hangi koloniden geldiği ve hastalık geçmişi. Sektör kartı "az kirli, kullanılabilir oranı yüksek" yazar; bu bir beklentidir.

Resmî bir kuralı Bal Tebliği (2020/7) koyar: okuduğumuz metne göre temel petekteki balmumuna, doğal yapısında bulunmayan parafin, seresin, reçine ve oksalik asit gibi maddelerin karışmasına izin verilmez; ayrıca bir gram petekte Amerikan yavru çürüklüğü etkeni P. larvae'nın spor ve vejetatif biçimleri ile Nosema apis ve Nosema ceranae sporları bulunamaz. Yani eski peteği eritip temel petek yapmak isteyen biri, hastalık etkeninin mum içinde kalmaması şartıyla karşı karşıyadır.

Bu hüküm, temel petek üreticisi alıcılar için neden saf, kayıtlı ve sterilizasyonu belgelenmiş mum istediklerini açıklar. Sterilizasyonu kendi başına yapmaya kalkan küçük arıcıya biz yöntem vermiyoruz; ders notundaki bilgi, temel petek yapımının izinli firmalara bağlandığını gösterir.

Alıcıya parti bilgisi verin: hangi yıllardan, kaç koloniden, hasta koloni geçmişi var mı, eritme yapıldı mı, tortu ayrıldı mı. Laboratuvar analizi gerekiyorsa alıcı hangi parametreyi isteyeceğini belirler.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7, RG 22.4.2020/31107) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Arı Hastalıkları: Bakteriyel ve Fungal Hastalıklar, Amerikan Yavru Çürüklüğü (ders notu, PDF) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=178758

Kim alır, ne için kullanılır?

Eritme ve filtre tesisi: mum çöpünü toplayıp balmumu ve tortu olarak ayırır. Ayrılan mum mum üreticisine, temel petek üreticisine ya da cila ve el sanatı atölyesine gider.

Mum üreticisi: geri dönüşümlü mumdan mum yapan atölyeler sektör kartlarında geçer. Bu atölyeler için hastalık değil, renk ve koku önemlidir.

Temel petek üreticisi: yukarıda yazılan kurallar gereği bu alıcı en hassas olanıdır. Hastalık etkeninin ve yabancı maddenin bulunmaması şartı vardır.

Cila ve hediyelik mum: geleneksel cila üreticileri ve küçük hediyelik atölyeleri ikincil mumu karışım ya da renklendirme için kullanır. Bunlar hukuken bir gıda ya da kozmetik değildir; kullanım amacına göre ayrı mevzuat çıkabilir.

Toprak iyileştirici ve kompost: tortunun organik gübre olarak kullanıldığı kartlarda geçer. Bunun bir deneme ya da kaynakla desteklendiğini görmedik; hasta koloniden gelen tortu toprağa karışmadan önce hastalık yönünden değerlendirilmelidir, bu konuda il müdürlüğünden teyit edin.

Bu rehber kozmetik ya da sağlık amaçlı bir kullanım önermez ve ürün sayfalarında da önerilmemelidir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7, RG 22.4.2020/31107) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Arı Hastalıkları: Bakteriyel ve Fungal Hastalıklar, Amerikan Yavru Çürüklüğü (ders notu, PDF) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=178758

Belge, atık ve mevzuat

Arıcılık Yönetmeliği (RG 23.5.2024/32554) balmumunu bir arı ürünü olarak sayar. Okuduğumuz bölümde hastalık bildirimi, kovan dezenfeksiyonu ya da mum eritme maddesi bulamadık; yönetmeliğin sayfada görünmeyen diğer bölümleri bu konuları içerebilir. Hastalık bildirimi ve hasta kolonide yapılacaklar için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Bal Tebliği (2020/7): temel petekte parafin, seresin, reçine ve oksalik asit gibi maddelerin ve belirli hastalık etkenlerinin bulunmasını yasaklar. Petekli ballarda peteğin yüzde 80'inin sırlanmış olması da aynı tebliğin hükmüdür; bu kural bal içindir, mum çöpü için değildir.

Atık: Atık Yönetimi Yönetmeliği atığı, çevreye atılan, bırakılan ya da atılması zorunlu olan her türlü madde olarak tanımlar. Madde 19'a göre üretim sürecinin ayrılmaz parçası olan, süreklilik gösteren talebi bulunan, üretildiği yerde fiziksel işlemler dışında başka işleme girmeden kullanılabilen ve çevre ile insan sağlığına zarar vermeyecek tedbirlerle kullanılan madde atık sayılmaz; bu durum için Bakanlığa başvurulur. Hasta koloniden gelen ve imha edilmesi gereken malzeme bu yoldan çıkmaz; imha yöntemi il müdürlüğünün talimatına göre belirlenir.

Taşıma: kolonileri il dışına taşımak için veteriner sağlık raporu gerektiği yönetmelikte yazılıdır; mum çöpünün taşınması için ayrı bir belge okumadık.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği (md. 4 tanımlar; balmumu arı ürünleri listesinde geçer; bir kaynak sitesinden okundu) · https://www.lexpera.com.tr/resmi-gazete/metin/aricilik-yonetmeligi-32554 · Tarım ve Orman Bakanlığı · Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7, RG 22.4.2020/31107) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200422-13.htm · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (md. 4 tanımlar, md. 19 yan ürün) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler şunlardır: peteğin yaşı ve kirliliği, hasta koloni geçmişi olup olmadığı, eritilip eritilmediği, tortu oranı, parti büyüklüğü, çuval ya da kasa tipi ve teslim mesafesi. Hasta koloniden gelen petek çoğu alıcı tarafından hiç kabul edilmez.

Depolama: kapalı, kuru ve kokusuz yer; eski petek açıkta bırakılmaz. Nemli ve sıcak depoda küf ve zararlı riski artar; ayrıntı için il müdürlüğüne danışın.

Nakliye: kapalı çuval ya da kasa; açık arabada rüzgârla petek kırıntısı ve koku yayılır, yağma ve bulaşma riski doğar. Aynı araçta eski petek ile bal ya da yeni temel petek taşımayın.

İlan verirken şunları yazın: eski petek mi, eritilmiş mum mu, tortu mu; kaç yıllık petek; hasta koloni geçmişi var mı; tahmini miktar; hangi ilçeden çıktığı; ambalaj. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Ankara Üniversitesi Açık Ders · Arı Hastalıkları: Bakteriyel ve Fungal Hastalıklar, Amerikan Yavru Çürüklüğü (ders notu, PDF) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=178758 · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği (md. 4 tanımlar; balmumu arı ürünleri listesinde geçer; bir kaynak sitesinden okundu) · https://www.lexpera.com.tr/resmi-gazete/metin/aricilik-yonetmeligi-32554

Sık sorulan sorular