Salça Atık Suyu

Salça atık suyu nedir, nereden çıkar?

Salça tesisinde domates önce yıkanır, ayıklanır, ezilir ve süzülür; sonra pulp koyulaştırılarak salça yapılır. Bu zincirde su birkaç yerde kullanılır: yıkama, taşıma ve ısıl işlem sonrası soğutma. Sektör kartları iki kaynağı ayırır: salça fabrikasının yıkama ve sıkma atık suyu ve konserve tesisinin sterilizasyon atık suyu. Kartlara göre bu su asit ve organik madde taşır; kalite ölçütü olarak pH ve organik madde yazılıdır.

Türk Gıda Kodeksi Salça ve Benzeri Ürünler Tebliği (2020/19) domates salçasının tuz hariç en az yüzde 28 briks olacak biçimde koyulaştırılmasını ister. Tebliğin geri kalan maddeleri okunamadığından, atık su ve yan ürünle ilgili bir hüküm olup olmadığını söyleyemiyoruz.

Atık suyun ne kadar çıktığı tesise, domatesin temizliğine, yıkama biçimine ve üretilen ürüne göre çok değişir. Okuduğumuz kaynaklarda bir "domates tonu başına litre" değeri yok; bu yüzden rakam yazmıyoruz.

Bu rehberin odağı "su"dur, katı posa değildir. Posa için ayrı bir rehber var; burada su ile ilgili mevzuat ve değerlendirme seçenekleri anlatılır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Türk Gıda Kodeksi Salça ve Benzeri Ürünler Tebliği (Tebliğ No: 2020/19, RG 13.08.2020/31212; yalnız ilk beş maddesi okundu) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/tebligler/turk-gida-kodeksi-salca-ve-benzeri-urunler-tebligi-2020-19

Toplanması, ayrılması, saklanması

Atık suyun mevzuata uygun yönetilmesinin ilk koşulu onu kaynağında ayırmak ve seyreltmemektir. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, deşarj standardını sağlamak amacıyla atık suların yağmur suları, soğutma suları, az kirli yıkama suları ve benzeri az kirli sularla seyreltilmesini yasaklar (madde 26).

İkinci koşul ölçmedir. Yönetmelik, atık suyun nitelik ve niceliğinin kontrolünü, kirliliğin azaltılmasını ve deşarj standartlarına uyulup uyulmadığının düzenli olarak gözlenmesini ve belgelenmesini kirletenin yükümlülüğü sayar; kirletenin yaptırdığı ölçümler beş yıl saklanır ve idare gerekirse kendi ölçümüyle denetler, denetim ölçümünün masrafı kirletene aittir (madde 26). Madde 29 uyarınca alıcı ortam standartları iki saatlik kompozit çıkış suyu numunesindeki konsantrasyonlardır; atık su debisi günde 500 metreküpün üzerindeki işletmelerde arıtma tesisi çıkışında ya da kanalizasyon bağlantı noktasında numune alma bacası, otomatik numune alma ve debi ölçme cihazı zorunludur, 200-500 metreküp arasında numune alma bacası ve otomatik numune alma cihazı gerekir.

Üçüncü koşul geçici depolamadır. Sektör kartlarında salça fabrikası için "tank ve akış toplama", konserve tesisi için "tank ve soğutma", atık su yönetim aracısı için "tanker ve değerlendirme" yöntemleri yazılıdır. Tankta bekleyen su hızla ekşir ve kokar; bekletme süresi tesisin işletme planına bağlıdır ve burada bir süre yazmıyoruz.

Atık Yönetimi Yönetmeliği atık suyu kapsamının dışında bırakır (madde 2); yani atık su ayrı bir mevzuatla yönetilir. Bu yüzden salça suyunu "atık" olarak taşıyan ve bertaraf eden biri için ilgili mevzuat Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve ilgili belediye ya da altyapı idaresinin kuralıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Aralık 2004 tarihli ve 25687 sayılı sayı · Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr birleştirilmiş metin; ekler ayrı belgedir) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=7221&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5 · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Deşarj: kanalizasyon mu, alıcı ortam mı?

Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği iki yolu ayırır. Kanalizasyon sistemi bulunan yerlerde atık suların kanalizasyona bağlanması ilke olarak hem hak hem mecburiyettir (madde 25). Endüstriyel atık suyun kanalizasyon sistemine doğrudan bağlanabilmesi ya da vidanjör gibi taşıyıcıyla boşaltılabilmesi için kanalizasyon sistemine zarar vermemesi, çalışanlar ve çevre halkı için sağlık sakıncası yaratmaması, bağlı olduğu arıtma tesisinin çalışmasını olumsuz etkilememesi, biyolojik arıtmada arıtılamayacak madde içermemesi ve arıtma çamurunun uzaklaştırılmasını güçleştirmemesi gerekir (madde 25).

Atık su altyapı tesisi bulunan yörelerde endüstri kuruluşları, kanalizasyon sistemine bağlantı esaslarına uymak şartıyla atık sularını kentsel kanalizasyona verebilir; kent dışında kalan ve doğrudan alıcı ortama deşarj yapan atık su kaynakları için müstakil ya da ortak arıtma tesisleri yapılması gereklidir (madde 26). Salça tesisi çoğu zaman kırsalda olduğu için bu hüküm önemlidir: kanalizasyon yoksa, alıcı ortama vermeden önce arıtma gerekir.

Endüstriyel atık suyu sızdırmaz fosseptikte toplayıp vidanjörle altyapı tesisine veren kaynak, altyapı idaresiyle yaptığı protokolü ve vidanjörle bertaraf sonucunda aldığı belgeleri beş yıl saklamak ve denetimde beyan etmek zorundadır (madde 25). Vidanjörün altyapı idaresine ait olması ya da idareden çalışma izni almış olması gerekir; bu hüküm evsel atık suya ilişkin 32. maddede ayrıca yazılıdır.

Hangi idarenin hangi izni vereceği (deşarj izni, çevre izni, belediye ve su kanalizasyon idaresi onayı) tesise göre değişir. Bu rehber izin sürecini anlatmaz; il çevre, şehircilik ve iklim değişikliği müdürlüğüne ve ilgili altyapı idaresine sorun.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Aralık 2004 tarihli ve 25687 sayılı sayı · Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr birleştirilmiş metin; ekler ayrı belgedir) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=7221&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5

Gıda sanayii tablosu: hangi sınır değerler yazılı?

Yönetmeliğin 31. maddesi endüstrileri on altı sektöre ayırır. Gıda sanayii sektörü sayımında "sebze ve meyve yıkama ve işleme" ayrıca yazılıdır. Ek tablolarda bu tesisler için Tablo 5.9, "Gıda Sanayii (Sebze, Meyve Yıkama ve İşleme Tesisleri)" başlığı altında, alıcı ortama deşarj standardı olarak şu değerleri verir (2 saatlik kompozit numune).

Bir salça ya da domates işleme tesisinin bu tabloya mı, başka bir tabloya mı gireceği yönetmelikte "salça" diye adlandırılmadığı için bir yorum konusudur; bu rehber hangi tabloyu uygulayacağınızı söylemez. Karar ilgili idarenindir. Yönetmelik, listede yer almayan endüstri tipleri için işletmenin proses türü ve hammaddesine bakarak benzer sektörler ve Tablo 19 esas alınarak standardın idarece belirleneceğini söyler (madde 31).

Tablo 5.9 sayıları, alıcı ortama deşarj içindir. Kanalizasyon sistemine deşarj için sınır değerler çoğunlukla ilgili belediye ya da su ve kanalizasyon idaresinin kendi yönetmeliğinde belirlenir; bu rehberde bu yönetmelikler okunmadı. Sektörün tüm yük ölçüsünü rakamla vermek yerine, ölçümün iki saatlik bileşik numunede yapıldığını hatırlatmak yeterlidir.

Tüm bu sayılar yönetmeliğin değiştirilmiş hâline göre güncellenebilir. Ek tabloların son değişikliği 17.12.2022 tarihlidir ve tabloyu bu tarihli metinden okuduk; satır satır karşılaştırma için mevzuat.gov.tr'deki güncel metne bakın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Aralık 2004 tarihli ve 25687 sayılı sayı · Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr birleştirilmiş metin; ekler ayrı belgedir) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=7221&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5 · T.C. Resmî Gazete · Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Ek Tabloları, Tablo 5.9 (17.12.2022 değişikliği işlenmiş metin; aracı site kopyası, güncelliği mevzuat.gov.tr'den kontrol edilir) · https://hlccevre.com/wp-content/uploads/2023/05/Su-kirkiliginin-kontrolu-yonetmeligi-7.5.7221-EKLER.pdf

Değerlendirme: ne için kullanılabilir, kim alır?

Sektör kartlarında salça atık suyunu alan taraflar şunlardır: biyogaz tesisi (sanayi ölçekli, anaerobik fermantasyonla elektrik ve ısı), sıvı organik gübre atölyesi, domates sirkesi atölyesi, pektin ve likopen ekstre atölyeleri, sera ve tarım işletmeleri (damla sulamayla sıvı gübre) ve turşucular. Kartlar, kalite ölçütü olarak organik yükün yüksek olmasını yazar. Biz bu kullanımların hiçbiri için okunmuş bir kaynağa sahip değiliz; hiçbirini önermiyor ya da değerlendirmiyoruz.

Biyogaz tarafında bir mevzuat çerçevesi vardır: Atık Yönetimi Yönetmeliği biyometanizasyonu, atığın oksijensiz ortamda çok aşamalı bir biyokimyasal süreçle değerlendirilmesi olarak tanımlar ve bu tür biyolojik arıtma tesislerinin yerleşim alanına en az 250 metre uzakta kurulmasını, koku, sızıntı suyu ve gazın kontrol edilmesini ister (madde 10). Ancak atık su bu yönetmeliğin kapsamı dışındadır (madde 2); biyogaz tesisinin atık suyu hangi rejimle kabul edeceği tesisin ruhsat ve izinlerine bağlıdır ve tesisten sorulur.

Atık suyun tarımda sulama ya da sıvı gübre olarak kullanılması için gerekli mevzuatı okumadık. Doğrudan tarlaya vermek ya da sulama kanalına karıştırmak, deşarj sayılabilir; bu yüzden yönetmeliğin madde 26 hükmü (doğrudan alıcı ortama boşaltım) uygulanabilir. Bu konuda il çevre müdürlüğüne ve il tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Sirke, pektin ve likopen gibi gıda ve takviye ürünleri ayrı bir mevzuata girer ve bu rehberde okunmamıştır. Rehber bunlar için bir yarar ya da etki cümlesi yazmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · T.C. Resmî Gazete · 31 Aralık 2004 tarihli ve 25687 sayılı sayı · Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr birleştirilmiş metin; ekler ayrı belgedir) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=7221&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5

Mevzuatın kısa haritası

Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nin amacı, ülkenin yeraltı ve yerüstü su kaynaklarının korunması ve su kirlenmesinin önlenmesi için hukuki ve teknik esasları belirlemektir; kapsamında atık suların boşaltım ilkeleri ve boşaltım izni esasları vardır (madde 1). Yönetmeliğin dayanağı 2872 sayılı Çevre Kanunu'dur.

Atık Yönetimi Yönetmeliği atık sudan ayrı bir rejimdir: atık sular kapsam dışıdır (madde 2). Ayrıca bu yönetmelikte atığın kanalizasyona verilmesi yasaktır (madde 5); iki mevzuatın hangisinin geçerli olduğu maddenin türüne (katı atık ya da atık su) göre değişir.

Gıda üreticileri için üç ayrı soru ayrı bakanlıklara düşer: ürünün gıda güvenliği (Türk Gıda Kodeksi), atık suyun deşarjı (çevre mevzuatı) ve atığın yan ürün olarak değerlendirilmesi (Atık Yönetimi Yönetmeliği madde 19). Bu rehber gıda tarafını salça tebliğinin tanımı ile sınırlı tuttu.

Yönetmelik ve tabloların güncel ve bağlayıcı metni için Resmî Gazete ve mevzuat.gov.tr esastır; bu rehberde kullanılan aracı site kopyaları yardımcı okumadır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Aralık 2004 tarihli ve 25687 sayılı sayı · Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr birleştirilmiş metin; ekler ayrı belgedir) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=7221&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5 · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015 metni okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Türk Gıda Kodeksi Salça ve Benzeri Ürünler Tebliği (Tebliğ No: 2020/19, RG 13.08.2020/31212; yalnız ilk beş maddesi okundu) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/tebligler/turk-gida-kodeksi-salca-ve-benzeri-urunler-tebligi-2020-19

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Salça atık suyu gibi bir üründe fiyatı etkileyen başlıca etkenler hacim, organik yük ve pH, mesafe, taşıma aracı (tanker ya da IBC), alıcının biyogaz ya da gübre tesisi olması ve izin ve belgelerin tamam olmasıdır. Çoğu durumda satıcı bir bedel almaktan çok bertaraf maliyetini azaltmayı hedefler; bu bir ticaret kararıdır ve tesise özgüdür.

Nakliye: sektör kartlarında kapalı tanker ve IBC tankı yazılıdır. Atığın taşınması, alıcı ve gönderen arasındaki yetkilendirme ve belgelendirmeye tabidir. Vidanjör ve tanker için yönetmelik, aracın altyapı idaresine ait olması ya da idareden çalışma izni almış olmasını ister (madde 32 ve 25).

İlan verirken şunları yazın: tesis türü (salça fabrikası, konserve), yaklaşık günlük ya da sezonluk hacim, varsa analiz raporu (pH, KOİ, AKM), tankla ya da IBC ile teslim, ilçe, sezon ve alıcıda aranan izin ve belge. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Depolama: tank ve havuz sızdırmaz olmalı; yağmur suyu ve taşıma sırasındaki dökülme yer altı ve yerüstü sulara karışmamalıdır. Su yönetmeliği, kirlenme riskini önlemek için gerekli tedbirlerin alınmasını ister.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Aralık 2004 tarihli ve 25687 sayılı sayı · Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr birleştirilmiş metin; ekler ayrı belgedir) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=7221&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5

Sık sorulan sorular