Biber Tohumu

Biber tohumu: tohumluk mu, yan ürün mü?

Biberin meyvesi kesildiğinde iç kısımda tohumlar bulunur. Bu tohumlar iki yoldan pazara gelir. Birincisi tohumluktur: bir tohum şirketi ya da sözleşmeli üretici, kontrollü tozlaşma ve seçimle tohum için biber yetiştirir; tohum yıkanır, kurutulur, paketlenir ve çiftçiye ekilmek üzere satılır. İkincisi yan üründür: salça atölyesi, konserve ya da kurutma tesisi biberi işlerken tohumu ayırır ve geride tohum kütlesi kalır.

Sektör kartları bu iki kolu açıkça ayırır: "tohumluk biber çiftçisi (sözleşmeli)", "salça atölyesi tohum atığı" ve "tohum şirketi alımı". Kalite ölçütü olarak tohumlukta çimlenme oranı ve sertifika, yan üründe ise tohum ayırma makinesi ve miktar yazılıdır.

Önemli fark şudur: yan üründen çıkan tohumun hangi çeşide ait olduğu çoğunlukla bilinmez ve karışıktır; bu yüzden onu "tohumluk" diye satmak mevzuatla bağlıdır ve aşağıdaki "Mevzuat" bölümünde anlatılır. Yan ürün tohum, başka sektörlere (gıda hammaddesi, baharat, yem) gider.

Biberin kullanım alanları Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü'nün broşüründe şöyle sayılır: taze, turşu, kızartma, dondurulmuş ürünler, sos, salça, toz biber, konserve, biber suyu ve baharat olarak kullanımının yanında boya yapımında da yararlanılır. Bu geniş işleme zinciri, yan ürün tohumun neden pek çok yerde birikebildiğini gösterir; ne kadar çıktığına dair bir sayı okumadık.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü · Biber (Capsicum annuum L.) Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/BiberYeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi-DuyguARG%C3%9CN.pdf

Tohumluk olarak: üretim, ekim ve çimlenme

Tohumluk üretimi tohum şirketlerinin sözleşmeli üreticileriyle yapılır; sektör kartlarına göre yöntem kontrollü tozlaşma ve seçimdir, kalite ölçütü çimlenme yüzdesi ve sertifikadır. Çimlenme oranı için kartlarda yüzde 95 ve üzeri yazılıdır; bu kartın kendi ölçütüdür, bir yönetmelik değeri olarak okumadık.

Çiftçi tarafında tohumun nasıl kullanıldığını Alata broşürü gösterir: biber tohumları viyollere ekilir; serpme ekim önerilmez, çünkü bakım kolaylığı ve fidelerin pikin olarak yetişmesi için viyollere ekim tercih edilir. Viyole standart tohumda 3-4, hibrit tohumda 1 adet tohum, tohumun 2-3 katı derinliğe ekilir. Çimlenme 10-15 günde başlar. Fidelik gecesi sıcaklığın 10 derecenin, gündüzün 20-25 derecenin altına düşmemesi gerekir; viyolede nem aşırı olursa tohumlarda çürüme olabilir. Ekim zamanı bölgeye göre değişir.

Bu bilgi tohumun neden pahalı ve kritik bir girdi olduğunu gösterir: hibrit tohumda viyol başına tek tohum ekilir ve her tohum önemlidir. Bu rehber ekim rehberi değildir; fide dikimi ve fide pazarı için biber fidesi rehberine bakın.

Kendi tohumluğunu ayıran çiftçi için Tohumculuk Kanunu ayrı bir istisna tanır (aşağıda); ancak ticari satış için aynı istisna geçerli değildir. Tohumun hangi çeşidin torunu olduğu, hibrit tohumun ikinci kuşağında hangi özelliklerin korunduğu gibi sorular tarımsal bilgi gerektirir ve bu rehberde okunmamıştır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü · Biber (Capsicum annuum L.) Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/BiberYeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi-DuyguARG%C3%9CN.pdf · T.C. Resmî Gazete · 8 Kasım 2006 tarihli ve 26340 sayılı sayı · 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (madde 4, 5, 6, 7, 8, 12 ve 14 okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://icc.tobb.org.tr/spot/docs/islahcihaklari-bitkicesitleri/5553%20Say%C4%B1l%C4%B1%20Tohumculuk%20Kanunu.pdf

Mevzuat: tohumluk satışı için neler gerekir?

5553 sayılı Tohumculuk Kanunu'nun 7. maddesi, yurt içinde yalnızca kayıt altına alınmış çeşitlere ait tohumlukların ticaretine izin verir. Bu tohumluklar, Bakanlıkça belirlenmiş nitelik ve standartlara uygun, sertifikalı ya da kütüğe kaydedilmek üzere kabul edilmiş ya da standart tohumluk olarak, ambalajlı ve etiketli ticarete arz edilir. 6. madde sertifikasyonu, tarla ve laboratuvar kontrollerine ve usulüne uygun ambalaj ve etikete bağlar. 5. madde tohumluk üretimine yalnız kayıtlı çeşitler için izin verir.

8. madde tohumluk yetiştiren, işleyen ve satışa hazırlayan, dağıtan ve satan gerçek ya da tüzel kişilerin Bakanlık tarafından yetkilendirileceğini ve denetleneceğini söyler. Yani satış yapabilmek için çeşidin kayıtlı olması yetmez, satıcının da yetkili olması gerekir.

12. madde ceza hükümlerini yazar. Kayıtlı çeşitlere ait tohumlukları sertifikasyon ya da standart tohumluk kontrolü ve analiz raporu olmadan, asgari standardın altında, usulüne uygun ambalaj ya da etiket olmadan veya taklit etiketle satmak; ayrıca hazırlandığı ve ilaçlandığı bilindiği hâlde, amacı dışında yemlik ya da yemeklik olarak satmak ceza kapsamındadır. Bakanlıktan yetki almadan tohumluk yetiştiren, işleyen, satışa hazırlayan, dağıtan ya da satanlara idari para cezası verilir; bu tohumluklara Bakanlık tarafından el konulur ve müsadereye karar verilir. Kanundaki para cezası tutarları 2006 tarihlidir, bu yüzden yazılmadı; güncel tutarları sorun.

14. madde istisna tanır: ticarete konu olmamak ve kişisel ihtiyaç miktarıyla sınırlı kalmak kaydıyla çiftçiler arasında yapılacak tohumluk mübadeleleri ile deneme ve denetim amacıyla kullanılan ve miktarları Bakanlıkça belirlenen tohumluklar kanun hükümlerinden müstesnadır. İhracat amacıyla ithal edilip üretilen bitkisel ürün ya da tohumluklarda kayıt şartı aranmaz.

Sebze Tohum Sertifikasyonu ve Pazarlaması Yönetmeliği (18 Ocak 2008, RG 26760) sebze türlerine ait sertifikalı ve standart tohumlukların üretim ve pazarlanmasını düzenler; dayanağı Tohumculuk Kanunu'nun 6. maddesidir. Standart tohumluk, kayıtlı çeşitlere ait olan, yalnızca laboratuvar kontrolleriyle ticarete arz edilen ve kimlik ile saflık kontrolüne tabi tutulan tohum ya da çoğaltım materyalidir (madde 3-j). Standart tohumlukların ambalajına "STANDART TOHUMLUK" ibaresi yazılır (madde 7). Standart tohumluk üretimine ait kayıtlar, satıştan sonra en az üç yıl saklanır (madde 13). Bilimsel çalışmalar, araştırma-geliştirme, genetik çeşitliliğin korunması ve üreticinin kendi ihtiyacı için ürettiği tohumlukta sertifikalandırma şartı aranmaz (madde 22).

Bu yönetmeliğin kapsadığı türler Ek-1'de listelenir; biberin bu listede olup olmadığını ek okunamadığı için doğrulayamadık. Bu yüzden biber tohumluğu satışının tam şartı il tarım ve orman müdürlüğünden ve Bakanlığın tohumculuk birimlerinden teyit edilmelidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 8 Kasım 2006 tarihli ve 26340 sayılı sayı · 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (madde 4, 5, 6, 7, 8, 12 ve 14 okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://icc.tobb.org.tr/spot/docs/islahcihaklari-bitkicesitleri/5553%20Say%C4%B1l%C4%B1%20Tohumculuk%20Kanunu.pdf · T.C. Resmî Gazete · 18 Ocak 2008 tarihli ve 26760 sayılı sayı · Sebze Tohum Sertifikasyonu ve Pazarlaması Yönetmeliği (aracı site metni okundu; Ek-1 okunmadı; güncel yürürlük doğrulanmadı) · https://www.alomaliye.com/2008/01/18/sebze-tohum-sertifikasyonu-ve-pazarlamasi-yonetmeligi/

Yan ürün tohum: ayrılması ve değerlendirilmesi

Salça ya da konserve için işlenen biberde tohum ayrılır. Sektör kartlarında "salça atölyesi tohum atığı" için yöntem "tohum ayırma makinesi" olarak yazılıdır ve fiyat etkeni orta olarak işaretlenmiştir. Tohumun saf, kuru ve temiz olması alıcıya göre değişen bir ölçüttür.

Tohumdan çıkan ürünler üzerine Türkçe çalışmalar vardır. İstanbul Teknik Üniversitesi'nde 2008'de tamamlanan bir doktora tezi (kayıt 2009), kırmızı biber tohumundan (Capsicum frutescens) protein elde etmeyi ve kullanımını inceledi; yağı alınmış undan protein ekstraksiyonu için en uygun koşul 31 derece, pH 8,8, 20 dakika ve 21:1 çözgen/un oranında bulundu ve yüz gram undan 12,24 gram çözünür protein elde edildi. Çalışma unun ve proteinin işlevsel özelliklerinin soya protein konsantresiyle karşılaştırılabildiğini ve mayonezde denendiğini bildirir.

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nde 2014'te yazılan bir yüksek lisans tezi ise Çanakkale'de biber işlemenin yan ürünü olarak çıkan kapya biber tohumlarından elde edilen yağsız unu kullandı: tohumlar soğuk preslendi, ardından undaki kalan yağ çözücü ekstraksiyonuyla giderildi ve proteinin izolasyonu ve işlevsel özellikleri incelendi. Özet, bu un ve protein izolatlarının çeşitli gıda ürünlerinde insan gıdası olarak kullanılabileceğini bildirir.

Bu çalışmalar laboratuvar ölçeğindedir; endüstriyel sipariş ya da fiyat bilgisi içermez. Yağ oranı, yem değeri, baharat olarak satış ve kapsaisin ekstraksiyonu konularında okunmuş kaynağımız yoktur; sektör kartlarında geçen bu kullanımlar için rehber bilgi vermez.

Yan ürün tohumun satışı: tohumluk sayılmayacak şekilde, yani çimlenme ya da ekim amacı belirtmeden ve gıda ya da hammadde olarak satılacaksa, bu ürünün gıda ya da yem mevzuatı ayrıca gündeme gelir. Bu mevzuat okunmadı; ürünün satış amacına göre il tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Kaynak: İstanbul Teknik Üniversitesi · Kırmızı biber tohumunun endüstriyel olarak değerlendirilmesi: protein ekstraksiyonu, fonksiyonel özellikleri ve mayonez üretiminde kullanımı (doktora tezi, 2009; yalnız kayıt özeti okundu) · https://polen.itu.edu.tr/items/1d17a37c-22d1-4fab-934e-71d369b80d53 · Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Soğuk presten çıkan kapya biber tohumu unlarından protein izolasyonu ve fonksiyonel özelliklerinin belirlenmesi (yüksek lisans tezi, 2014; yalnız kayıt özeti okundu) · https://acikerisim.comu.edu.tr/items/97501962-c983-4f03-8db0-fb947dd8b7e1

Kim alır, ne için kullanılır?

Sektör kartlarına göre alıcılar şunlardır: tohum şirketleri (tohumluk alımı ve işleme), tohum paketleyicileri (sezon tohumluk paketi), tohumcu dükkânları (bahar sezonunda raf satışı), çiftçi ve bahçeciler (kendi tohumluğu ve ekim), aktar ve baharatçılar (pul biber ve acı baharat), kuruyemiş kavurma atölyeleri (deneme), yağ atölyeleri (soğuk pres), kapsaisin ekstre atölyeleri ve acı biber tohumu baharat atölyeleri.

Bu alıcıların hangisinin hangi şartla tohum aldığı bu rehberde okunmadı. Tohumluk alıcısı (tohum şirketi, tohumcu dükkânı) kayıtlı çeşit, sertifika ve yetkili satıcı arar; yan ürün alıcısı (protein ya da yağ hammaddesi, baharat) tohumun nem, temizlik ve miktarına bakar.

Lojistik: sektör kartlarında "tohum ve baharat paket nakliyecisi" için kuru paket, karton koli ve nem korumalı kuru ortam yazılıdır. Tohumluk için nemden ve ısıdan korunmuş depo ve ambalaj şarttır; Alata broşürü de viyolede aşırı nemin tohum çürümesine yol açabildiğini yazar.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü · Biber (Capsicum annuum L.) Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/BiberYeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi-DuyguARG%C3%9CN.pdf

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Tohumluk ile yan ürün tohum arasındaki fiyat farkı büyüktür: sektör kartları tohumlukta fiyat etkenini yüksek, salça atığı tohumda orta olarak işaretler. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler tohumluk için çeşit, sertifika ve çimlenme analizi, parti büyüklüğü ve ambalaj; yan ürün için temizlik, nem, miktar, mesafe ve alıcının ne yapacağıdır.

Tohumluk ilanı vermek isteyen kişi önce yetkili satıcı olup olmadığını, çeşidin kayıtlı olduğunu ve ambalaj ile etiketin yönetmeliğe uygun olduğunu teyit etmelidir; aksi hâlde Tohumculuk Kanunu'nun ceza hükümleri gündeme gelir.

Yan ürün tohum ilanında şunları yazın: biberin kaynağı (salça, konserve, kurutma), ilçe, yaklaşık miktar, nem ve temizlik durumu, tohum ayırma tarihi, çuval ya da big bag, teslim şekli ve tohumun "tohumluk olarak satılmadığı" beyanı. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Depolama: kuru, serin ve havadar ortam; nemli depolama çürümeye ve küfe yol açar. Ambalaj dışarıdan nem almamalıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 8 Kasım 2006 tarihli ve 26340 sayılı sayı · 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (madde 4, 5, 6, 7, 8, 12 ve 14 okundu; sonraki değişiklikler doğrulanmadı) · https://icc.tobb.org.tr/spot/docs/islahcihaklari-bitkicesitleri/5553%20Say%C4%B1l%C4%B1%20Tohumculuk%20Kanunu.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü · Biber (Capsicum annuum L.) Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/BiberYeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi-DuyguARG%C3%9CN.pdf

Sık sorulan sorular