Lahana ve Marul Fidesi

Lahana ve marul serin iklim sebzeleridir; fideleri sıcak yastıkta değil soğuk yastıkta ya da viyolde yetişir ve çoğu yerde yaz sonunda dikilir. Bu rehber iyi lahana fidesinin nasıl seçileceğini, dikim zamanı ve aralığını, marulun ayrı noktalarını, sebze fidesi yönetmeliğini ve satıcıdan hangi belgeyi isteyeceğinizi anlatır.

Yastıkta yan yana büyüyen genç lahanagil fideleri; yuvarlak, açık yeşil yapraklar ve ince gövdeler görünüyor. · Alexey_Hulsov, Pixabay lisansı

Lahana ve marul fidesi nedir, neden fideyle dikilir?

Samsun İl Tarım Müdürlüğünün kitabına göre lahanalar Cruciferae familyasının Brassica oleracea türüne aittir ve iki yıllık sebzelerdir: birinci yıl vejetatif gelişme, ikinci yıl generatif gelişme olur. Sebze olarak değerlendirilen kısım beyaz ve kırmızı-mor renkli başlardır; başlar sarmalık, turşuluk ve salata olarak değerlendirilir.

Alata enstitüsünün fide broşürü lahana, karnabahar ve marulun domates, biber, patlıcan gibi, önce fide aşamasına getirilip üretim parseline aktarılan türlerden olduğunu yazar. Broşür fide ile üretimin avantajlarını sayar: bitkiler yetişme süresinin bir bölümünü fidelikte geçirdiği için doğrudan ekime göre daha kısa sürede ürün verir; tarla daha kısa süre meşgul olur; tohum miktarı azalır; güçsüz ve hastalıklı fideler dikimden önce ayıklanabilir.

Fide yetiştirme yeri türe göre değişir. Alata broşürü sıcak iklim sebzeleri için sıcak yastıkları, serin iklim sebzeleri olan lahana, karnabahar, pırasa ve marul için soğuk yastıkları anlatır; soğuk yastıkta fide yetiştirme dönemi yaz aylarına denk geldiği için ısıtmaya gerek duyulmaz.

Bu rehber özellikle baş lahana ile marulu anlatır. Karnabahar, brokoli ve Brüksel lahanası da lahanagil olduğu için "aynı yere dönüş" kuralı hepsinde ortaktır.

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (baş lahana, salata-marul ve brokoli bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf

Lahana ve marul nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Samsun kitabına göre lahanalar serin iklimden hoşlandığı için en uygun sıcaklık 15-20 °C arasıdır; başlar bu sıcaklıklarda en iyi şekilde teşekkül eder. 25 °C'de büyüme engellenir ve küçük başlı meyveler meydana gelir. Geççi çeşitler -10 °C sıcaklıklara da toleranslıdır. Kitap, lahananın çiçeklenmesi için bir süre düşük sıcaklığa maruz kalması gerektiğini, serin iklim sebzelerinde en kaliteli üretimin sonbahar-kış döneminde yapıldığını yazar. Yaz döneminde erkenci çeşitler bulunsa da yüksek sıcaklık kaliteyi bozduğu için yaz yetiştiriciliği yapılmaz.

Okuduğumuz kaynaklarda lahana ve marul için uygun rakım aralığı yazılı değil; bu yüzden tabloya koymadık. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Serin iklim sebzesi olduğu için dikim tarihi sıcaklığa bağlıdır; tarihi ilçenizdeki ziraat mühendisinden alın.

Toprakta kitaba göre lahana seçici değildir, ama toprağın su tutma kapasitesi iyi olmalıdır; pH değeri 6-6,5 olan, organik maddece zengin, nemli, tınlı ve kumlu-tınlı topraklarda başarılı sonuç alınır. Tuzlu toprakta yetiştirilmemelidir: lahana tuza dayanıklıdır, ama tuzlu toprakta yaprak kalitesi bozulur. Lahana su seven bir sebzedir; yağışsız, çok kurak ve rutubetsiz yörelerde verim ve kalite düşer.

Verim için Samsun kitabı ortalama 3-7 ton/da ürün alındığını, başların dikimden itibaren 3-5 ay sonra hasada gelmeye başladığını yazar. Bu bir aralıktır; sizin bahçenizde sonuç çeşide, bakıma ve iklime göre değişir. Marul için kitapta dekar verimi yazılı değil.

Baş lahananın iklim, toprak ve verim bilgileri (Samsun İl Tarım Müdürlüğü kitabı)
En uygun sıcaklık	15-20 °C; başlar bu sıcaklıkta en iyi teşekkül eder
Yüksek sıcaklık	25 °C'de büyüme engellenir, küçük başlı meyveler oluşur
Soğuğa dayanım	Geççi çeşitler -10 °C'ye de toleranslı
Toprak	Su tutma kapasitesi iyi; nemli, organik maddece zengin, tınlı ve kumlu-tınlı; tuzlu toprak kalitesi bozar
Toprak pH değeri	6-6,5
Aynı yere dönüş	Üst üste aynı toprakta yetiştirilmemeli; mutlaka münavebe (brokoli bölümünde en az 3 yıl lahanagilsiz)
Yanmış çiftlik gübresi	Dekara 4-5 ton
Dikimden hasada	3-5 ay; olgun başlar tarlada çeşide göre 20-30 gün bekleyebilir
Verim	Ortalama 3-7 ton/da

Kaynak: Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (baş lahana, salata-marul ve brokoli bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Türk Tarım Orman Dergisi · Lahana yemenin tam zamanı, Ocak-Şubat 2018 · https://www.turktarim.gov.tr/Haber/25/lahana-yemenin-tam-zamani

Lahana fidesi nasıl üretilir, kaç yapraklıyken dikilir?

Samsun kitabına göre lahana fideleri yastıklarda yetiştirilebildiği gibi viyollerde de yetiştirilebilir. Viyolde yetiştiricilik en iyi yöntemdir; çünkü dikimin topraklı yapılmasına olanak verir ve fide dikim dönemi sıcak havalara denk geldiği için tutum daha iyi olur. Yastıkta 1 m²'ye 2-5 g tohum hesap edilir; tohumlar 15 cm aralıkla açılan 2,5-3 cm derinlikteki çizilere seyrek ekilir ve ekimden önce çizilerin sulanması gerekir.

Fide yetiştirme devresinde sıcaklığın 12 °C'nin altına düşmemesi istenir. Çimlenme 10 °C'de 15 gün içinde, 20 °C'de ise bir haftada olur. Kitap lahananın buğday hasadından sonra ikinci ürün olarak da yetiştirilebildiğini yazar; tohum ekimleri Mayıs ayında başlayıp Ağustos ayına kadar kademeli olarak sürebilir, dikimler Haziran ayı ile Ağustos ayının sonuna kadar yapılabilir. Bu takvim Karadeniz içindir; kendi bölgenizin takvimini ilçe müdürlüğünden alın.

Alata fide broşürü soğuk yastıkta uygun koşullarda tohum çimlenmesinin türe bağlı olarak 7-15 gün arasında olduğunu yazar ve fide ortamının steril, uygun pH'ta, hastalık ve zararlıdan arı olmasını ister.

Hastalık ya da zararlı belirtisi görürseniz (yaprakta delik, leke, kıvrılma, kökte çürüme) ilaç adı ya da miktarı aramayın; bitkiyi il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ya da ziraat mühendisine gösterin. Samsun kitabı lahanayı lahana kelebeği ve diğer zararlılar ile hastalıklardan etkilenen bitkiler arasında anar.

İyi lahana fidesi nasıl seçilir?

Samsun kitabına göre iyi bir lahana fidesi 5-10 yapraklı, sağlam ve kuvvetli, aynı zamanda çok boylanmamış fide olmalıdır. Alata fide broşürü genel olarak iyi fidede şunları arar: bütün bitki kısımları sağlıklı, fide çok boylanmamış, kalın ve güçlü yapıda; ne çok genç ne yaşlanmış; kök sistemi iyi ve tam gelişmiş; dikilecek bütün fideler aynı büyüklükte ve aynı gelişme döneminde.

Viyolde yetişmiş fidenin avantajı toprağıyla birlikte dikilmesidir. Kök topağı dağılmadan çıkan fide, sıcak havaya denk gelen dikim döneminde daha iyi tutar. Çok uzamış, cılız fideyi almayın; dikimden sonra baş bağlama gecikir.

Kırmızı baş lahanada zaman daha da önemlidir: Samsun kitabı kırmızı baş lahana fidesinin dikiminin 15 Ağustos'a kadar yapılmasını, gecikmenin baş bağlamasını olumsuz etkilediğini yazar (Karadeniz koşulu).

Sebze fidesi yönetmeliği kontrol raporunu temel belge sayar: fidelikte hastalık belirtisi görülmezse rapor "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşesiyle onaylanır. Fideyi alırken kontrol raporunu, etiketi ve faturayı isteyin.

Fide 5-10 yapraklı (lahana), sağlam ve kalın gövdeli; uzamamış.
Parti içinde fideler aynı boyda ve aynı gelişme döneminde.
Kök topağı bütün çıkıyor, kökler canlı.
Çeşit etikette yazılı; başlı mı, erkenci mi geççi mi sorulmuş; kırmızı lahanada dikim tarihi (15 Ağustos kuralı) sorulmuş.
Etikette üretici adı ve adresi, tür adı, çeşit adı, parti numarası, miktar ve ambalajlama tarihi yazılı; etiket sarı; "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşeli kontrol raporu var.

Lahana fidesi nasıl dikilir, aralık ne olmalı?

Samsun kitabına göre dikim mesafesi olarak sıra arası 50-70 cm ve sıra üzeri 45-60 cm alınabilir; dikim aralıkları baş büyüklüğüne göre ayarlanmalıdır. Sık dikimde birim alana daha fazla bitki gireceği için başlar küçük kalır. Dikilen lahana bitkilerine can suyu verilir.

Toprak yapısına ve sulama durumuna göre 1-2 kez ya da her sulamadan sonra kaymak tabakası kırılsın diye çapalama yapılır. İlk çapa bitkiler 10-15 cm boylandığında, ikinci çapa yapraklar 30-35 cm çap kazanıp baş oluşmaya başladığında yapılır. Çapalama aynı zamanda yabancı ot mücadelesidir.

Lahana su seven bir sebzedir; toprak yapısı, yağış durumu ve bitkinin gelişmesine göre düzenli sulama yapılır. Fide dikiminden sonra kısa bir dönem sulama gerekir. Karadeniz Bölgesi, yağışın kış boyunca düzenli devam etmesi nedeniyle lahanagil yetiştiriciliği için çok uygundur ve bu dönemde ayrıca sulamaya ihtiyaç göstermez; kurak yörelerde durum farklıdır.

Gübrelemede toprak analizi esas alınır; kitap iyi baş bağlama ve verim için yanmış ahır gübresinin yanında ticari gübre verilmesini, fosforlu gübrenin tamamının dikim öncesi, azotlu gübrenin iki defada (ilk yarısı dikimle, kalanı ikinci çapada) verilmesini anlatır. Miktarı toprak analizi belirler.

Dikim ve bakım bilgileri (Samsun İl Tarım Müdürlüğü kitabı, baş lahana)
Fide yaşı	5-10 yaprak
Fide yetiştirme sıcaklığı	12 °C altına düşmemeli; çimlenme 10 °C'de 15 gün, 20 °C'de 1 hafta
Dikim zamanı (Karadeniz)	Haziran-Ağustos sonu; kırmızı baş lahana 15 Ağustos'a kadar
Sıra arası / sıra üzeri	50-70 cm / 45-60 cm; başın büyüklüğüne göre
Dikimden sonra	Can suyu
İlk çapa	Bitki 10-15 cm boylanınca
İkinci çapa	Yapraklar 30-35 cm çap kazanıp baş oluşmaya başlayınca
Hasat	Dikimden 3-5 ay sonra; baş toprak seviyesinden bıçakla kesilir

Marul fidesi: lahanadan farkları

Samsun kitabına göre salata ve marul ılık iklim bitkisidir; kışı sert olmayan bölgelerde yıl boyu yetiştirilebilir. Düşük sıcaklığa dayanma zamanı 6-10 yapraklı devredir; kışlık çeşitler 0-5 °C sıcaklıklarda 5-10 gün dayanabilir. Kıvırcık yapraklı, marul (romen) ve baş salata olmak üzere üç grup anlatılır.

Marulda fide dikimi genel uygulamadır ve ürünün daha erken yetişmesini sağlar. Tohumlar sıcak, ılık ya da soğuk yastıklara ekilir (yetiştirme dönemine göre); çimlenme için en uygun toprak sıcaklığı genelde 4-25 °C, kıvırcık baş salatalarda 29 °C'ye kadar yükselir. Fideler 2-3 yapraklıyken seyreltilir, 5-6 yapraklı olunca dikime hazırdır. Lahanada fide 5-10 yapraklıdır; marulda daha az yapraklıyken dikilir.

Dikimde fideler kökleri zedelenmeden toprağıyla birlikte çıkarılır. Derin dikimden kaçınılır; büyüme ucu toprak dışında kalmalıdır, derin dikim büyümeyi geciktirir. Masuralar üzerinde sıra arası mesafesi 25-40 cm'dir. Marulun gelişme devresi kısa olduğu için 1-2 çapa yapılır; çapa yüzlek olmalıdır.

Toprakta marul asitli toprağa duyarlıdır; kaliteli ürün için humusça zengin, su tutma kabiliyeti iyi, kumlu-tınlı ya da tınlı-kumlu topraklar ideal sayılır. Hasat birkaç seferde yapılır; olgun başlar bıçakla kesilir, kasalara tek sıra, en çok iki sıra konur ve yapraklar toprakla bulaştırılmamalıdır.

Belge, etiket ve mevzuat: sebze fidesi yönetmeliği

Sebze fidesinin üretimi ve satışı Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği ile düzenlenir. Metin 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır ve 2004 tarihli eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır. Bu rehberi yazarken 2008 metni okundu. Metnin sonradan değişip değişmediğini ve bugün yürürlükte olup olmadığını mevzuat.gov.tr'den doğrulayamadık. Güncel şartları il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Okunan metne göre fide, Bakanlıkça yetki verilen gerçek ya da tüzel kişilerce üretilir ve kayıt altındaki çeşitlere ait tohumluktan üretilmelidir. Üretici, ilk yapraklar açıldıktan sonra bitki yetiştirme ruhsatıyla birlikte fide üretim beyannamesini başvuru kuruluşuna verir. Hastalık belirtisi yoksa kontrol raporu "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşesiyle onaylanır.

Fide ambalajına etiket yapıştırılır. Etikette üreticinin adı ve adresi, tür adı, çeşit adı, tohumluk partisi numarası, fide miktarı, ambalajlama tarihi ve fide ilaçlanmışsa ilacın adı bulunur; etiket sarıdır. Üretici kontrol raporunu, her parti için kırk adet tohumluğu, ambalajları ve faturayı bir yıl saklar. İl müdürlüklerinin bitki koruma şubeleri fidelik kayıtlarını sezon sonunda kontrol eder.

Metinde lahana ya da marul gibi tür adları sayılmaz; sebze fideleri genel olarak ele alınır. Aykırılıkta 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu'nun 12. maddesi uygulanır. Etiketsiz, kontrol raporsuz, faturasız fide almayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Alım-satım, bölgeler ve taşıma

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler tür (baş lahana, kırmızı lahana, marul), çeşit, viyol göz sayısı, fide yaşı, adet, nakliye mesafesi ve dikim sezonunun yoğunluğudur.

Türk Tarım Orman Dergisindeki 2018 tarihli yazıya göre lahana ülkemizde özellikle Karadeniz Bölgesinde yoğun olarak yetiştirilir; genellikle kışlık olarak yetiştirilir. Samsun kitabı da Karadeniz'in lahanagil için çok uygun olduğunu yazar. Başka yörelerde dikim tarihi ve sulama ihtiyacı farklıdır; yerel müdürlükten teyit edin.

Fide canlıdır ve çabuk bozulur. Taşırken viyolleri üst üste yığmayın, güneş ve rüzgârdan koruyun; aynı gün dikemiyorsanız ışık alan bir yerde tutun ve toprağını nemli bırakın. Mümkünse fideliğe gidip fideyi yerinde görün.

İlan verirken ya da fide ararken tür, çeşit, kırmızı mı beyaz mı, adet ve teslim yeri belirtilirse hem alıcı hem satıcı zaman kazanır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır. Hasat edilmiş lahana ve marulun alım-satımı ayrı pazar sayfasındadır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Türk Tarım Orman Dergisi · Lahana yemenin tam zamanı, Ocak-Şubat 2018 · https://www.turktarim.gov.tr/Haber/25/lahana-yemenin-tam-zamani · Samsun Valiliği İl Tarım Müdürlüğü · Sebzecilik, kitap, 2010 (baş lahana, salata-marul ve brokoli bölümleri) · https://samsun.tarimorman.gov.tr/Belgeler/Yayinlar/Kitaplarimiz/sebzecilik.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Sık sorulan sorular

Lahana fidesi ne zaman dikilir?

Samsun İl Tarım Müdürlüğünün kitabına göre Karadeniz koşullarında dikimler Haziran ayı ile Ağustos ayının sonuna kadar yapılır; kırmızı baş lahana fidesinin dikimi 15 Ağustos'a kadar bitirilmelidir. Kendi bölgenizin takvimini ilçe müdürlüğünden alın.

Lahana dona dayanır mı?

Samsun kitabına göre lahana serin iklim sebzesidir; geççi çeşitler -10 °C sıcaklıklara da toleranslıdır. Yine de çeşide, bitkinin gelişme dönemine ve don süresine göre durum değişir; ilçe müdürlüğüne danışın.

Lahana hangi sıcaklıkta baş bağlar?

Samsun kitabına göre en uygun sıcaklık 15-20 °C arasıdır; başlar bu sıcaklıklarda en iyi şekilde teşekkül eder. 25 °C'de büyüme engellenir ve küçük başlı meyveler oluşur. Bu yüzden yazın yetiştiricilik yapılmaz.

Lahana hangi rakımda yetişir?

Okuduğumuz kaynaklarda uygun rakım aralığı yazılı değil. Önemli olan sıcaklık, don ve su durumudur. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın; il ya da ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

Lahana fidesi kaç yapraklıyken dikilir?

Samsun kitabına göre iyi bir lahana fidesi 5-10 yapraklı, sağlam ve kuvvetli, çok boylanmamış fide olmalıdır. Marulda ise fideler 5-6 yapraklı olunca dikime hazırdır.

Lahana fidesi kaç aralıkla dikilir?

Samsun kitabına göre sıra arası 50-70 cm, sıra üzeri 45-60 cm alınabilir; aralık baş büyüklüğüne göre ayarlanır. Sık dikimde başlar küçük kalır.

Lahana dikimden ne kadar sonra hasat edilir, dekardan ne kadar alınır?

Samsun kitabına göre başlar dikimden itibaren 3-5 ay sonra hasada gelmeye başlar; olgun başların tarlada bekletilme süresi çeşide göre 20-30 gündür. Ortalama 3-7 ton/da ürün alınır. Sizin bahçenizde sonuç çeşide, bakıma ve iklime göre farklıdır.

Lahana aynı yere her yıl dikilir mi?

Hayır. Samsun kitabına göre lahana bitkileri üst üste aynı toprakta yetiştirilmemelidir, mutlaka münavebe yapılmalıdır. Aynı kitap brokolide en az 3 yıl boyunca aynı tarlada lahanagillerden bir sebze yetiştirilmemiş olmasını ister.

Marul fidesi kaç yapraklıyken dikilir, nasıl dikilir?

Samsun kitabına göre fideler 5-6 yapraklı olunca dikime hazırdır. Fideler kökleri zedelenmeden toprağıyla çıkarılır ve derin dikilmez; büyüme ucu toprak dışında kalmalıdır, derin dikim büyümeyi geciktirir.

Sağlıklı lahana fidesi nasıl anlaşılır?

Alata fide broşürüne göre bütün bitki kısımları sağlıklı, fide çok boylanmamış ve kalın, ne çok genç ne yaşlanmış, kök sistemi iyi gelişmiş ve parti içinde fideler aynı büyüklükte olmalıdır. Satıcıda "SATIŞI YAPILABİLİR" kaşeli kontrol raporu bulunmalıdır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Sebzelerde Fide Yetiştiriciliği, broşür, 2022 · https://arastirma.tarim.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/SebzelerdeFideYetiştiriciliği-AyşeMÜCAHİTOĞLU.pdf

Sebze fidesi yönetmeliği hâlâ geçerli mi?

Metin 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı Resmî Gazete'dedir. Yürürlükten kaldırıldığına dair kayıt görmedik ama mevzuat.gov.tr'den doğrulayamadık; güncel şartları il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Fide etiketinde neler yazar, rengi nedir?

Yönetmeliğe göre üreticinin adı ve adresi, tür adı, çeşit adı, tohumluk partisi numarası, fide miktarı, ambalajlama tarihi ve fide ilaçlanmışsa ilacın adı. Etiket rengi sarıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Ocak 2008 tarihli ve 26759 sayılı sayı · Sebze Fidesi Üretim ve Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080117-7.htm

Lahana ve Marul Fidesi