Yengeç: mavi yengeç ve kıyı yengeçleri, canlı satış kuralları

Yengeç nedir? Mavi yengeç ve yerli yengeçler

Yengeç, kabuklular (Crustacea) grubunda, sert kabuklu ve on ayaklı deniz hayvanlarının ortak adıdır. Ticarette en çok anılan tür mavi yengeçtir (Callinectes sapidus): kabuğu kahverengi yeşil, pençeleri belirgin mavi, son ayak çifti kürek biçimindedir ve yüzebilir. Türkiye kıyılarına sonradan gelmiş bir türdür; lagünlerde ve nehir ağızlarında yoğundur.

Mavi yengeç dışında kıyı kayalığında yaşayan küçük yengeç türleri (örneğin Carcinus cinsi) vardır; bunlar ticari bakımdan çok küçük ölçektedir. Bu rehber ticari değeri yüksek olan mavi yengecin yanında tüm yengeç ürününe çerçeve çizer; ilanda tür adı yazılmalıdır.

İzmir balık halinin bülteninde yengeç için ayrı bir satır bulunmadı; bu nedenle bu rehber hal serisi bağlamaz ve fiyat bilgisi satıcının ilanına dayanır.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

Av yöntemi ve 1 Mayıs - 30 Eylül yasağı

Mavi yengeç kapan (tuzak), serpme ağ ve olta ile avlanır; lagünlerde dalyan düzeni de kullanılır. Tuzak avı, canlı ve sağlam yakalama bakımından avantajlıdır, çünkü ağda sıkışan yengeç hasar görür.

Ticari avcılık tebliği (2024/20, RG 11.08.2024, sayı 32629; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi) md. 30/5 gereği mavi yengeç avı 1 Mayıs ile 30 Eylül arasında yasaktır. Ancak il müdürlüklerinin belirlediği tarihlerde ve izin alınarak dalyanlarda avlanabilir. Yani yasak dönemde bile dalyan düzeninde il müdürlüğü izniyle avlanma mümkündür; izin belgesi ilanda belirtilmelidir.

Kıyı yengeçleri için okunan metinde ayrı bir yasak dönem bulunmadı; asgari boy ya da genişlik md. 17 tablosundadır ve resim olduğundan okunamadı. Su Ürünleri Kanunu md. 25 boy altı ya da yasaklı ürünün satışını yasaklar.

Yer yasakları ve hedef dışı av yüzdesi (md. 18) yengeç avında da geçerlidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

Kalite: canlı mı, pişmiş mi?

Yengeç çoğunlukla canlı ya da pişirilmiş satılır. Canlı yengeçte hareket, bacakların sağlamlığı ve kabuğun sert olması kalite ölçütüdür. Ölü yengeç çok hızlı bozulur; bu yüzden ölü bulunan yengeç canlı partiyle karıştırılmaz.

Kabuk değiştirme dönemindeki yumuşak kabuklu yengeç ayrı bir ticari kategoridir; ilanda bu durum yazılır. Kabuğu sert yengeçte etin dolgunluğu sezonla değişir.

Canlı yengeç taşınırken ayak ve pençeler birbirine zarar verebilir; bu yüzden pençeler bağlanır ya da yengeçler ayrı bölmelerde taşınır. Taşıma serin, nemli ve havadar bir ortamda yapılır; buzla doğrudan temas etmez, yosun ya da ıslak bez ile örtülür.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler)

Mevzuat ve gümrük

Mavi yengeç için asıl düzenleme tebliğin md. 30/5 hükmüdür. Av izin belgesi, e-seyir defteri, nakil ya da menşe belgesi ve karaya çıkarma noktaları tebliğin genel şartlarıdır. Dalyan işletmeciliği için il müdürlüğü izni gerekir.

Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (RG 27.12.2011, sayı 28155) su ürünlerinin ele alınması ve soğuk zincir hükümlerini taşır. Canlı kabuklu satışında ve pişirilmiş ürün işleyen tesiste Kayıt ve Onay Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) uyarınca kayıt ya da onay gerekir. Etiket kuralları Etiketleme Yönetmeliği'ndedir (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer).

Gümrük sınıflandırması: 03. fasıl; yengeç kabuklular grubunda 0306 pozisyonundadır. Canlı, taze, dondurulmuş ve pişmiş ayrımları alt kodları belirler; altı haneli kod için gümrük müşavirine danışın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği ile Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 (mükerrer) sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli, 03. fasıl (balıklar, kabuklular, yumuşakçalar) ve 16. fasıl (hazırlanmış gıdalar)

Ticaret ve ilan

Yengeç alıcıları balık halleri, lokantalar, işleme tesisleri ve ihracat yapan firmalardır. Canlı ürün canlı olarak, işlenmiş ürün pişirilmiş ya da dondurulmuş olarak satılır.

İlanda tür adını (mavi yengeç ya da yerli tür), canlı mı pişmiş mi donuk mu olduğunu, av yerini ve yöntemini, av tarihini (1 Mayıs - 30 Eylül aralığında ise izin belgesini), miktarı (kg ya da adet), kabuk durumunu ve teslim yerini yazın. Fiyatı satıcı belirler; tarımart fiyat vermez. Fiyata etki eden başlıca şeyler tür, boy, canlılık, miktar ve teslim yeridir.

Yengeç üretimi için TÜİK deniz avcılığı tablolarına bakılabilir; rehber rakam taşımaz. Yazışma tarımart içinde yürür; ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur.

Kaynak: TÜİK · Su Ürünleri İstatistikleri (deniz avcılığı türlere göre üretim tabloları) · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm

Taşıma ve soğuk zincir

Canlı yengeç serin, nemli ve havadar kasada taşınır; doğrudan buzla temas etmez ve tatlı suya konmaz. Taşıma süresi uzadıkça ölüm oranı artar.

Pişirilmiş ya da dondurulmuş ürün soğuk zincirde tutulur. Ölü yengeç hemen ayrılır. Çözülmüş ürün tekrar dondurulmaz.

Kabuklu hayvanlarda ürünün pişme süresi, soğutma ve ambalajlama koşulları hijyen yönetmeliğinde düzenlenir; sayısal değerler için yönetmeliğe bakılmalıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

İlan açmadan önce kontrol listesi

Yengeç ilanı açacak satıcı önce türü yazar: mavi yengeç mi yerli kıyı yengeci mi. Av tarihi 1 Mayıs - 30 Eylül aralığına denk geliyorsa, dalyan izin belgesinin varlığı ve il müdürlüğünün belirlediği tarihler ilanda açıklanmalıdır.

Canlı ürün satışında ölü oranı kaçınılmaz bir konudur. Satıcı, canlı yengeç partisinde ölü yengeci ayırıp sayısını bildirmek gibi bir yöntemi önceden alıcıyla konuşur. Bu uzlaşma yazışmada kayıt altında olmalıdır.

Taşıma süresi ve araç tipi ilanda yazılır. Canlı yengeç havalandırmalı, serin ve nemli ortamda taşınır; açık güneşte bekleyen kasa kısa sürede kayba yol açar. Pençelerin bağlı olup olmadığı da yazılırsa alıcı beklentisini bilir.

• Tür: mavi yengeç ya da yerli tür
• Canlı, pişmiş ya da donuk
• Av tarihi ve yasak dönem izni
• Ölü oranı uzlaşması
• Taşıma süresi ve araç tipi

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler)

Sık sorulan sorular