Lilyum (Zambak)
Lilyum, soğandan yetişen, tek sapta birden çok iri çiçek taşıyan ve güçlü kokulu bir kesme çiçektir. Ticarette tomurcuk sayısı, sap boyu ve çiçeğin hangi evrede kesildiği kaliteyi belirler. Bu rehber lilyum tiplerini, üretim düzenini, sevkiyatta dikkat edilecek noktaları ve belgeleri anlatır.
Lilyum nedir, hangi grupları var?
Lilyum (Lilium türleri ve melezleri) zambakgiller (Liliaceae) ailesindendir. Halk arasında "zambak" denir; ancak ticarette satılan kesme lilyum, bahçede yetişen ve yabani türlerinden ayrı olarak ıslah edilmiş melezlerdir. Bitki kabuklu pul yapraklardan oluşan bir soğandan sürer; soğan bitkinin hem depo hem çoğaltma organıdır.
Kesme çiçekte üç ana grup öne çıkar. Doğu (oryantal) melezleri iri, çoğunlukla koyu kokulu ve geniş yaprakçıklıdır. Asya melezleri daha küçük çiçekli, kokusuz ya da hafif kokulu ve daha erken açan tiplerdir. Longiflorum melezleri uzun borulu, çoğunlukla beyaz renkli tiplerdir. Bunların kendi aralarındaki melezleri (örneğin LA ve OT melezleri) de ticarette bulunur.
Renk yelpazesi beyaz, pembe, sarı, turuncu ve kırmızı tonlarıdır. Aynı sapta birden çok tomurcuk bulunduğu için lilyum "çok başlı" kesme çiçektir ve bir dal birkaç gün içinde sırayla açan çiçekler verir.
| Doğu (oryantal) melezleri | İri çiçek, güçlü koku; sera üretimi yaygın |
|---|---|
| Asya melezleri | Küçük çiçek, hafif koku ya da kokusuz; erken sezon |
| Longiflorum melezleri | Uzun borulu, çoğunlukla beyaz |
| LA ve OT melezleri | Grup melezleri; iri çiçek ve dayanıklı sap |
Kaynak: TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri, süs bitkileri (kesme çiçek ve çiçek soğanı) tabloları · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü · süs bitkileri yetiştiriciliği ve kesme çiçek üretimi bilgi ve istatistikleri
Lilyum nasıl yetiştirilir?
Kesme lilyum üretimi soğanla başlar. Türkiye'de kesme lilyum için kullanılan soğanların önemli bir bölümü yurt dışındaki soğan üreticilerinden temin edilir; üretici hangi çeşidi ne zaman kesmek istediğine göre soğan boyunu ve sevk tarihini seçer. Soğan boyu (çevresi) arttıkça sapta taşıyabileceği tomurcuk sayısı genellikle artar.
Soğanlar serada ya da örtü altında, drene olan bir ortama dikilir. Dikimden kesime kadar geçen süre çeşide, mevsime ve sıcaklığa göre değişir; çoğu çeşit için dikimden sonra birkaç ay hesaplanır. Üreticiler kesim tarihini ayarlamak için dikimi aşamalı yapar; böylece bayram ve özel günlere tam açık tomurcuk yetişir.
Su ve kök sağlığı önemlidir: suyu çok tutan ortam soğan çürümesine yol açabilir. Kök boğazına yakın yapraklar sap altından çıkarılır; ayrıca sap altında kalan yaprakların sevkiyat öncesi temizlenmesi ticari alışkanlıktır.
Kesim zamanı çiçek evresine göre seçilir: ilk tomurcuk renk almış ama henüz açmamışken kesilen dal nakliyeye dayanır ve alıcıda tüm tomurcukları sırayla açar. Çok erken kesilirse tomurcuklar açmaz, çok geç kesilirse çiçekler nakliyede zedelenir.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü · süs bitkileri yetiştiriciliği ve kesme çiçek üretimi bilgi ve istatistikleri · TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri, süs bitkileri (kesme çiçek ve çiçek soğanı) tabloları
Kaliteli lilyum nasıl seçilir?
Lilyumda ilk ölçü tomurcuk sayısıdır. Ticaret, dalları sapın taşıdığı tomurcuk sayısına ve sap boyuna göre sınıflar; çok tomurcuklu dallar daha uzun süre çiçek verir. İkinci ölçü yapraklardır: dalın alt yarısındaki yapraklar yeşil ve canlı, sararmamış olmalıdır. Yapraklarda sararma, uzun süre soğuk depoda bekleme ya da su eksikliğine işaret edebilir.
Üçüncü ölçü açılma evresidir. İlk tomurcuk renk almış, ikinci ve üçüncü tomurcuk kapalı ve sağlam olmalıdır. Tomurcukta kahverengi leke ya da kuruma, çiçek içinde nem küfü kalite kusurudur.
Lilyumun orta kısmındaki polen torbaları (anter) turuncu toz bırakır ve giysilere, masa örtüsüne leke yapar. Pek çok alıcı bu yüzden polen torbalarının çiçek açar açmaz koparılmasını ister; ilanda bunun yapılıp yapılmadığı belirtilirse alıcı güveni artar.
- Tomurcuk sayısı ilanda yazılan sınıfa uygun; tomurcuklar sağlam ve lekesiz.
- Alt yapraklar yeşil, sararma ve kuruma yok.
- Sap dik ve kalın; kesim yeri temiz.
- Dallar aynı boyda ve aynı açılma evresinde.
- Ambalajda ezilme, nem ve küf izi yok.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü · süs bitkileri yetiştiriciliği ve kesme çiçek üretimi bilgi ve istatistikleri
Lilyum kesildikten sonra nasıl bakılır?
Lilyum vazoda temiz suyla tutulur; sap altı eğik kesilir ve su iki üç günde bir değiştirilir. Çiçek açtıkça polen torbaları koparılırsa hem leke önlenir hem çiçek daha uzun taze kalabilir. Koku çok güçlü olduğundan kapalı ve küçük odalarda tek tek dal yeterli olur.
Lilyum, ağaç ve meyve tabağından yayılan etilen gazına duyarlıdır; çiçek ve tomurcuklar daha çabuk solabilir. Doğrudan güneşten ve ısıtıcıdan uzak, serin bir yerde bekletmek vazo ömrünü uzatır. Vazo ömrü çeşide göre değişir, kesin süre vaat edilmemelidir.
Kedi gibi evcil hayvanı olan evlerde bitkinin hayvanların erişemeyeceği yerde tutulması önerilir; ilanda ya da etikette bu uyarıyı yazmak sorumlu satıcılığın parçasıdır.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü · süs bitkileri yetiştiriciliği ve kesme çiçek üretimi bilgi ve istatistikleri
Lilyum (Zambak) için GTİP, bitki sağlığı ve çeşit hakkı
Kesme lilyum, tarife cetvelinde kendi altpozisyonuna sahip sayılı çiçeklerden biridir: 0603.15 lilyum (Lilium) dallarını kapsar. Soğan ise 0601 pozisyonunda ayrıca izlenir. Faturada ve beyannamede dal ile soğanın karıştırılmaması gerekir.
Lilyum soğanlarının önemli kısmı ithal edildiğinden, soğan girişinde sınırdaki bitki sağlığı kontrolü ve 5996 sayılı Kanun (Resmî Gazete 13 Haziran 2010, sayı 27610) hükümleri geçerlidir. Kesme dalın ihracatında ise soğanda barınan zararlıların dalda görülmemesi ve alıcı ülkenin fitosanitari koşulları aranır.
Lilyum çeşitlerinin birçoğu ıslahçı hakkıyla korunur; soğan satın alırken lisans durumu ve çeşit adı belgelenmelidir. 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (Resmî Gazete 8 Kasım 2006, sayı 26340) bu alandaki hak ve yükümlülüklerin çerçevesidir. Güncel yönetmelik metinleri için mevzuat.gov.tr'ye bakın.
Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (GTİP), 6. Fasıl: canlı bitkiler, soğan ve yumrular, kesme çiçek ve süs yaprakları · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (Resmî Gazete 13 Haziran 2010, sayı 27610) · T.C. Resmî Gazete · 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (Resmî Gazete 8 Kasım 2006, sayı 26340)
Lilyum (Zambak) alım satımı, ambalaj ve soğuk zincir
Lilyum ticarette dal başına satılır; toptan satışta çoğunlukla 10 dallık demetler ve koliler kullanılır. Dallar tomurcuk sınıfına göre ayrılır ve sap boyu etikete yazılır. Düğün, açılış, cenaze ve bayram gibi özel günlerde talep artar.
Alıcılar çiçekçiler, organizasyon ve düğün firmaları, otel ve restoranlar ile toptan çiçek satıcılarıdır. İhracatta lilyum, soğuk zincirle kutulanmış olarak gönderilir; hedef ülkenin bitki sağlığı şartları sevkiyattan önce öğrenilmelidir.
Soğan satışı ayrı bir üründür; üretim materyalinin ticareti için ayrıca "lilyum soğanı" rehberine bakın. Çeşit adları ıslahçı hakkıyla korunuyorsa üretici lisans durumunu alıcıya açık yazmalıdır.
Lilyum polen lekesi yaptığı için kutulamadan önce anterlerin alınıp alınmadığı alıcıya bildirilir; yaprak sararmasına yol açmamak için karanlık soğuk depoda uzun beklemeden kaçınılır. Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Tomurcuk sayısı, sap boyu, sezon ve parti büyüklüğü fiyatı etkileyen başlıca etkenlerdir. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.
Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (GTİP), 6. Fasıl: canlı bitkiler, soğan ve yumrular, kesme çiçek ve süs yaprakları · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü · süs bitkileri yetiştiriciliği ve kesme çiçek üretimi bilgi ve istatistikleri
Sık sorulan sorular
Lilyum tomurcukları neden açmıyor?
Tomurcuk çok erken kesildiyse, dal uzun süre susuz kaldıysa ya da etilene maruz kaldıysa açmayabilir. Sapı eğik kesip temiz suya koymak ve olgun meyveden uzak, serin bir yerde bekletmek çoğu kez işe yarar.
Lilyumun polen lekesi nasıl önlenir?
Çiçek açar açmaz polen torbaları (anter) parmakla ya da cımbızla koparılır. Polen kumaşa ve masa örtüsüne turuncu leke yapar; leke çıkarmaya çalışırken ovalamak yerine kuru toz halinde silkelemek tercih edilir.
Lilyum hangi ayda açar, hangi aylarda bulunur?
Sera üretimi sayesinde lilyum yıl boyu bulunabilir; kesim tarihi dikim tarihine bağlıdır. Açık tarla üretiminde çiçeklenme ilkbahar sonundan yaz ortasına kadar sürer. Ayrıntı için TÜİK süs bitkileri tablosuna bakın.
Kaynak: TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri, süs bitkileri tabloları
Lilyum ile zambak aynı çiçek midir?
Günlük dilde "zambak" ve "lilyum" çoğu kez aynı şeyi anlatır. Botanikte lilyum Lilium cinsidir; "zambak" adı bazen başka cinslere de verilir. Ticarette satılan kesme dalların hemen hepsi Lilium melezidir.
Lilyum satmak için hangi belge gerekir?
Lilyum dalını iç piyasada satan üretici fatura düzenler ve çiftçi kaydını güncel tutar. Soğandan üreten işletme, soğanın ithalat ve lisans belgelerini saklar. İhracatta fitosanitari belgesi ve gümrük beyannamesi gerekir; ayrıntı için il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne danışın.
Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu (Resmî Gazete 8 Kasım 2006, sayı 26340)
Lilyum hangi HS koduyla gönderilir?
Lilyum dalı 0603 pozisyonundadır ve lilyum için ayrı altpozisyon olan 0603.15 ile beyan edilir; soğan 0601'e girer. Ulusal ek haneleri gümrük müşaviri her sevkiyatta doğrular.
Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (GTİP), 6. Fasıl: canlı bitkiler, soğan ve yumrular, kesme çiçek ve süs yaprakları
Lilyum dalı kaç tomurcukluk olmalı?
Standart bir sayı yoktur; ticarette dallar tomurcuk sayısına göre sınıflanır ve çok tomurcuklu dal daha uzun süre çiçek verir. Alıcı ne istediğini ilanda yazarsa teslimat daha az tartışmalı olur.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü · süs bitkileri yetiştiriciliği ve kesme çiçek üretimi bilgi ve istatistikleri