Ana Arı

Ana arı nedir? Damızlık ana arı nedir?

Arıcılık Yönetmeliği (RG 23.05.2024, sayı 32554) koloniyi, yumurtlayan ana arısı bulunan ve üretim faaliyetlerinin sürdürüldüğü aktif dönemde en az 3-4'ü açık ya da kapalı yavrulu, 5-6 ve üzeri arılı çerçeve; pasif dönemde ise en az 3 arılı çerçeve içeren bal arısı ailesi olarak tanımlar. Tanımdaki ilk koşul yumurtlayan ana arıdır: ana arı olmadan koloni sayılmaz.

Yönetmelik ayrıca damızlık ana arıyı tanımlar: üzerinde durulan özellikler bakımından seçilen larva kaynağı koloninin ana arısı. Yani damızlık ana arı, bir kolonideki ana arı değil, yetiştiricinin özellikle seçtiği, başka ana arıların larva kaynağı olan koloninin ana arısıdır. Satışta "damızlık" sözü bu seçim kaydıyla anlam kazanır.

Ana arı yetiştiriciliği, Arıcılık Yönetmeliği'nin amaçları arasında açıkça geçer: gen kaynaklarının tespiti, muhafazası, ıslahı, suni tohumlama, yeni hatların oluşturulması ve ana arı yetiştiriciliği temel esaslarının belirlenmesi (md. 1). Tür Apis mellifera'dır; yönetmelik bal arısını Apidae familyasına bağlı Apis mellifera türünde yer alan hayvanlar olarak tanımlar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Irk ve ekotip: hangi ana arı nerede uyum sağlar?

Yönetmelik ırkı, orijinini sınırları belli bir coğrafik bölgeden alan, ortak morfolojik, genetik, davranış ve fizyolojik özelliklere sahip alt tür olarak, ekotipi ise coğrafik bölgelerin geçiş kısımlarına doğal olarak uyum sağlamış arı genotipi olarak tanımlar. Tescil belgeleri bölgesel ırkları adıyla yazar: Ağrı Geven Balı belgesi bölgede Kafkas arısı (Apis mellifera caucasica) kolonileri ile çalışıldığını, bu ırkın dil uzunluğunun fazla olması nedeniyle bitkilerin özsularına daha kolay ulaştığını ve bölge koşullarına adapte olduğunu yazar.

Antep Zahter Balı belgesi Anadolu arısı (Apis mellifera anatoliaca) ve Suriye arısı (Apis mellifera syriaca) kolonilerini sayar. Başka belgeler de Kafkas arısı ve Anadolu arısını yazar. Bu örnekler ana arı seçiminde bölge uyumunun ölçüt olduğunu gösterir; ana arı alacak arıcı, kendi bölgesinin ırkına uygun materyal arar.

Arı Zehrinin Toplanmasına İlişkin Yönetmelik de gen kaynaklarının korunması için ülkemiz arı ırkı veya ekotipi arılardan zehir toplanmasını ister (md. 8/ç). Organik Tarım Yönetmeliği md. 22, ırk seçiminde yerel koşullara adaptasyon, dayanıklılık ve hastalık direncini ölçüt alır ve Apis mellifera türünün ırkları ve yerel ekotipleri tercih eder.

Ülke içinde ırk koruma alanları vardır: yönetmelik, yarıçapı en az 15 km olan, yalnız saf ırk ya da ekotip kolonilerin bulunduğu izole bölgeleri tanımlar. İzole bölgelere dışarıdan arı girişi yasaktır (md. 24/5). Dolayısıyla izole bölgede üretilen ana arı farklı bir genetik değer taşır ve izole bölgeye başka ırktan ana arı sokmak idari yaptırıma bağlıdır (md. 32/ç).

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1050 · Ağrı Geven Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/2c1a5af4-66c9-4006-8603-2118b4144375.pdf · TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı · Sicil No 1054 · Antep Zahter Balı / Gaziantep Zahter Balı (Menşe Adı) tescil belgesi · https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/c94a68c3-2bc6-413d-96f8-a69ab33f51f3.pdf · T.C. Resmî Gazete · 18 Ağustos 2010 tarihli ve 27676 sayılı sayı · Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (5262 sayılı Organik Tarım Kanunu'na dayanır; md. 7, 22, 32, 37) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/08/20100818-4.htm

Yetiştiricilik, sertifika ve denetim

Damızlık ana arı ve ana arı yetiştiriciliğinin uygulama usulleri Bakanlıkça çıkarılan yönerge ile belirlenir (md. 26/1). Bakanlık arıcılara yönelik Ana Arı Yetiştiriciliği Sertifikası vermek üzere eğitim düzenler ya da düzenletir (md. 26/2). Suni tohumlama yapacak gerçek kişilere eğitim sonunda Bakanlıkça sertifika verilir (md. 27). Yani ana arı yetiştiricisi olmak ve suni tohumlama yapmak sertifika ile belgelenen mesleki bir iştir.

Denetim açıkça yazılıdır: Bakanlık, gerçek ve tüzel kişilerin ürettikleri damızlık ana arılar ile ana arı yetiştiriciliği ve suni tohumlama çalışmalarını ilgili mevzuat çerçevesinde denetler (md. 31/1). Denetim sonucunda ürettikleri ana arılar kusurlu ya da yetersiz bulunanlar bir defaya mahsus yazılı olarak ikaz edilir; ihmal ve kusur sürerse çalışma izinleri iptal edilir (md. 32/2). Bu, alıcıya bir güvence verir: satıcı sertifikalı mı, izinli mi diye sorulabilir.

Ana arı yetiştirme sezonu koloni gücüne bağlıdır; yetiştirici güçlü, sağlıklı ve belgeli kolonilerden larva alır ve çiftleştirme bölgesini seçer. Bu rehber teknik bir yetiştirme reçetesi vermez; resmî kurslar ve Bakanlık yönergesi esas alınır.

Organik arıcılıkta kolonilerin yenilenmesi amacıyla, yönetmeliğe uygun olmayan ana arı ve oğul yılda yüzde 10 oranında organik kovanlara alınabilir; bu durumda geçiş süreci uygulanmaz (Organik Tarım Yönetmeliği md. 22). Organik üretici bu kuralı bilerek ana arı satın almalıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 18 Ağustos 2010 tarihli ve 27676 sayılı sayı · Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (5262 sayılı Organik Tarım Kanunu'na dayanır; md. 7, 22, 32, 37) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2010/08/20100818-4.htm

Mevzuat: kayıt, nakil ve sağlık belgesi

Ana arı canlı hayvandır ve gıda mevzuatı değil arıcılık ve veteriner mevzuatı uygulanır: 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu ve Arıcılık Yönetmeliği. Arıcılık yapan gerçek ve tüzel kişiler işletmelerini ve kolonilerini kayıt altına aldırmak zorundadır (md. 8). Arıcılık faaliyeti için TÜRKVET'ten işletme tanımlama numarası alınır ve Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) kaydı açılır.

Alım satımda alıcı ve satıcı, yönetmelikte aldıkları ya da sattıkları kolonilere ilişkin bildirimleri EK-2'deki arı nakil belgesini doldurarak il ya da ilçe müdürlüğüne yapmakla yükümlüdür (md. 7/2). Arı nakil belgesi, Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17.12.2011, sayı 28145) hükümlerine istinaden istenen belgelere ek olarak düzenlenir. Alımı satımı yapılan kolonilerin nakillerinde il içinde arı nakil belgesi, iller arasında ise arı nakil belgesi ile birlikte veteriner sağlık raporu kullanılır.

Ana arı tek başına kafeste gönderilen bir hayvan olsa da yönetmelik "koloni" ve "kovan" bazında kayıt ister; sağlık raporu kolonilerin Kanunda belirlenen sağlık şartlarına uygunluğunu gösteren, resmî ya da yetkilendirilmiş veteriner hekim tarafından düzenlenen belgedir (md. 4). Tanımlanmamış hiçbir koloninin işletme dışına çıkışı için vize belgesi ve sağlık raporu düzenlenmez (md. 17). Satıcı bu belgeleri vermiyorsa ana arı hukuka uygun satılmıyor demektir.

Gümrük sınıflandırmasında canlı arılar için pozisyon 0106'dır. İhracat ve ithalatta ayrıca hayvan sağlığı sertifikasyonu gerekir; bu rehber ithalat ve ihracat prosedürünü ayrıntılandırmaz, il müdürlüğüne ve Bakanlığın ilgili birimine danışılır. Aykırılıkta Kanun md. 36 uyarınca idari para cezaları söz konusudur (Arıcılık Yönetmeliği md. 32).

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm · T.C. Resmî Gazete · 13 Haziran 2010 tarihli ve 27610 sayılı sayı · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (Bal Tebliği md. 17 ve Arıcılık Yönetmeliği md. 3 buna dayanır) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (Arıcılık Yönetmeliği md. 4 arı nakil belgesi tanımında buna atıf yapar)

Ticaret: takdim, nakil, alıcı

Ana arı adetle satılır; küçük kafeste birkaç refakatçi işçi arıyla (kafes arıları) gönderilir. Alıcılar damızlık kolonisini yenileyen arıcılar, ana arı üreten yetiştiriciler ve koloni bölen ya da oğul yakalayan arıcılardır. Alım, çoğunlukla ilkbaharda koloni kurulum ve yenileme dönemindedir.

Satıcı ilanda ana arının ırkı veya ekotipi, doğum yılı, çiftleştirme şekli (doğal ya da suni tohumlama), yetiştiricinin AKS işletme numarası ve sertifika durumunu yazmalıdır. Sertifika yoksa "damızlık" ifadesi kullanılmaz. Alıcı için sorulacak sorular: izole bölgede mi üretildi, koloni sağlık raporu var mı, nakil belgesi hangi illere geçerli.

Nakil sırasında kafes sıcaklığa ve titreşime duyarlıdır. Kargo ile gönderimde yaz sıcağında araç içi sıcaklık risktir; kısa mesafe ve gün içi serin saat tercih edilir. Hayvan nakli bildirimi ve belgeler gönderiye eşlik eder.

Fiyatı satıcı belirler; bu rehber fiyat vermez. Ödeme ve teslim koşulları alıcı ile satıcı arasında yazılı anlaşmaya bağlanmalı, ana arı ölmüş ya da yumurtlamıyorsa iade koşulu açıkça yazılmalıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Sık sorulan sorular