Odun Külü

Odun külü nedir, nereden çıkar?

Odun külü, odunun tamamen yanmasından sonra kalan mineral kalıntıdır. Köy evinde soba ve şömine, mahallede ekmek fırını, pide ve lahmacun ocağı, mangal ve tandır en çok kül çıkaran yerlerdir. Odun cinsi ve ateşin sıcaklığı külün rengini ve inceliğini değiştirir.

Kül çoğu yerde çöpe gider; oysa temiz ve ayrı toplandığında kendi alıcısı olan bir yan üründür. Bahçıvan, sabun ustası, cam atölyesi, bağ ve bahçe sahibi ve evde yağlı kapları temizlemek isteyenler külü arar. Alıcı çoğunlukla yakın çevrededir; taşıma uzaklaştıkça külün değeri düşer, çünkü kül hacimli ama hafif bir maldır.

Odun külünün değeri yakılan odundan gelir. Kereste ve mobilya artığı, boyalı ya da emprenye edilmiş odun, plastik, kağıt ve kömürle karışmış kül sıradan atık gibi ele alınır; temiz odun külüyle aynı alıcıya gitmez. Bu yüzden "kül" kelimesi tek başına yetmez: hangi odundan, hangi ocaktan geldiğini söylemek gerekir.

Aşağıdaki bölümler külün nasıl toplanıp saklandığını, kaliteyi ve toprak üzerindeki etkisini, sektör sektör kullanımını ve mevzuatta nelere dikkat edileceğini anlatır. Üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı ve lojistik kartları sayfanın altında ayrıca listelenir.

Kaynak: Selçuk Üniversitesi · Selcuk Journal of Agriculture and Food Sciences, 32(3), 2018 · Asit reaksiyonlu bir toprakta yetiştirilen mısır bitkisinin gövde-kök biokütlesi ile klorofil içeriklerine tavuk gübresi, odun külü ve kirecin etkisi · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/f933dbca-17d9-4126-85a0-1342ee9239c8 · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Kül nasıl toplanır, ayrılır ve saklanır?

Külü toplamanın ilk kuralı sıcaklıktır: kül, içindeki kor tamamen sönmeden toplanmaz. Sobadan ya da fırından alınan külü metal kovada, kapalı ve yanmaz bir yerde bir süre bekletmek yangın riskini önler. Plastik kova ya da poşet sıcak külle erir ya da tutuşabilir.

İkinci kural ayrıştırmadır. Kül yalnızca temiz odundan geliyorsa ayrı toplanır; kömür, boyalı odun, plastik, kağıt, çivi ya da cam parçası karışmasın diye ocağa atık atılmaz. Elenmiş ince külün alıcısı çoktur; iri kömür parçaları ve kalıntılar elekle ayrılır.

Üçüncü kural kuruluktur. Kül nemi çeker; yağmura açık, ıslak kalan kül topaklanır ve etkisini ve taşınabilirliğini kaybeder. Kuru, kapalı, ağzı bağlı çuvalda ya da kapaklı kovada, zemine değmeyecek şekilde saklanır. Rüzgârda savrulan kül hem kayıp hem rahatsızlıktır.

Çok sayıda ocağı olan işletmeler (pideci, fırın) günlük külü günlük topladıkları için toplayıcıyla haftalık ya da aylık anlaşma yapabilir. Tek tek hanelerden toplayan toplayıcılar ise çuvallı küçük partilerle çalışır. Hangi kül hangi ocaktan geldi diye çuvalın üzerine odun cinsi ve tarih yazılması alıcıya güven verir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · Selçuk Üniversitesi · Selcuk Journal of Agriculture and Food Sciences, 32(3), 2018 · Asit reaksiyonlu bir toprakta yetiştirilen mısır bitkisinin gövde-kök biokütlesi ile klorofil içeriklerine tavuk gübresi, odun külü ve kirecin etkisi · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/f933dbca-17d9-4126-85a0-1342ee9239c8

Kalite ölçütleri: iyi odun külü nasıl anlaşılır?

Alıcı külde şunlara bakar: tek tür ve temiz odun, ince ve elenmiş doku, kömür ve yabancı madde olmaması, kuruluk ve koku. Alıcı sabun, cam ya da gübre gibi ciddi bir iş için alıyorsa analiz sonucu ister. Sizin külünüz için hangi analizin yapılacağını alıcı belirler.

Kül alkali yapıdadır, yani asit toprakta toprağı yükseltici (pH) yönde etki eder. Selçuk Üniversitesi'nin 2018 sera denemesi, asit reaksiyonlu bir toprakta tavuk gübresi, odun külü, kireç ve bunların karışımını mısırda denemiş; çalışmanın özetine göre tavuk gübresi uygulamaları büyüme göstergelerinde daha yüksek değerler vermiş, yazarlar da odun külünün asit toprağın pH'ını yükseltme potansiyeli nedeniyle tavuk gübresi ile karışımını önermiştir.

Bu denemeden çıkarılacak ders sınırlıdır: tek bir saksı denemesi, tek bir toprak ve tek bir bitkiyle yapılmıştır. Gerçek tarlada doz ve etki toprağa, bitkiye ve külün cinsine göre değişir. Bu yüzden tarlaya kül atmadan önce toprak analizi yaptırmak, kireçli ya da zaten alkali toprağa kül vermemek ve dozu ziraat mühendisiyle belirlemek gerekir.

Tarladaki kullanım için rakam vermiyoruz: kaynaklarda doğrulayabildiğimiz bir doz ya da potasyum oranı yoktur. Alıcı külü analizle karşılaştırmak istiyorsa laboratuvardan pH, kuru madde, kalsiyum ve potasyum gibi değerler ister ve sonucu satıcıya belgeyle gösterir.

• Tek tür temiz odun külü; boyalı, emprenyeli, kontrplak ve sunta külü karışmamış.
• Kömür, plastik, kağıt, çivi ve cam parçası ayıklanmış.
• Kuru, topaklanmamış, kokusuz.
• Çuvalın üzerinde odun cinsi ve toplama tarihi yazılı.
• Gübre ya da toprak düzenleyici olarak satılacaksa gübre mevzuatı açısından müdürlükten teyit alınmış.

Kaynak: Selçuk Üniversitesi · Selcuk Journal of Agriculture and Food Sciences, 32(3), 2018 · Asit reaksiyonlu bir toprakta yetiştirilen mısır bitkisinin gövde-kök biokütlesi ile klorofil içeriklerine tavuk gübresi, odun külü ve kirecin etkisi · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/f933dbca-17d9-4126-85a0-1342ee9239c8

Kim alır, ne için kullanılır?

Odun külünün alıcıları farklı sektörlerdir. Sektör kartları sayfanın altındadır; burada bağlamı veriyoruz.

Tarım ve bahçe: Bahçıvanlar, peyzaj işletmeleri, bağ ve meyve bahçesi sahipleri külü toprak düzenleyici ve potasyum ile kalsiyum kaynağı olarak kullanır. Asit toprakta pH'ı yükseltici etkisi vardır; bu etki asidik toprak seven bitkiler için sakıncalı olabilir. Sebze bahçelerinde bazı kişiler külü bitki çevresine çember olarak serper; bunun etkisi için güvenilir bir kaynak okumadık, bu yüzden bir sonuç iddia etmiyoruz.

Geleneksel sabun ve cam: Kül süzüntüsü eskiden sabun yapımında ve cam eritmede kullanılan bir hammaddedir. Günümüzde bu işi küçük atölyeler yapar; temiz ve sert ağaç külü ister. Bu rehber üretim yöntemini ve güvenlik ayrıntılarını vermez; bu işi yapan atölye kendi iş güvenliği mevzuatına uymak zorundadır.

Ev kullanımı: Köylerde yağlı tencere ve tava temizliğinde ince elenmiş kül kullanılır. Gıdayla temas eden yüzeylerde kullanım için sağlık iddiasında bulunmuyoruz; kendi sorumluluğunuzda ve temizlediğiniz yüzeye uygun ölçüde kullanın.

Biyokömür ve toprak iyileştirici paketleri: Kül, biyokömürle karıştırılarak toprak düzenleyici paketler hâlinde satılabilir. Bu ürün gübre mevzuatındaki izin, lisans ve tescil kurallarına tabi olabilir; ayrıntı mevzuat bölümündedir.

Kaynak: Selçuk Üniversitesi · Selcuk Journal of Agriculture and Food Sciences, 32(3), 2018 · Asit reaksiyonlu bir toprakta yetiştirilen mısır bitkisinin gövde-kök biokütlesi ile klorofil içeriklerine tavuk gübresi, odun külü ve kirecin etkisi · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/f933dbca-17d9-4126-85a0-1342ee9239c8 · T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1

Mevzuat: kül gübre mi, atık mı?

Odun külü mevzuatta tek başına "odun külü yönetmeliği" olan bir madde değildir; hangi kurala tabi olduğu, nasıl ve kimin tarafından satıldığına bağlıdır. İki ana kural vardır: atık kuralı ve gübre kuralı.

Atık: Atık Yönetimi Yönetmeliği atığı, üreticisi ya da elinde bulunduran tarafından çevreye atılan ya da atılması zorunlu olan her madde olarak tanımlar (md. 4). Kül çöpe atılıyorsa atıktır; atık üreticisi atığı ayrı toplamak, kayıt tutmak ve izinli ya da lisanslı tesise göndermek gibi yükümlülüklere sahiptir (md. 9). Atık taşıma ve geri kazanım izin ya da lisans ister (md. 5 ve 10). Kül ayrı toplanıp başkasına gerçek bir ürün olarak veriliyorsa ve bunun atık sayılıp sayılmayacağı belirsizse il çevre şehircilik müdürlüğüne sorun. Ek-4 atık listesindeki kül için ayrı bir kod satırı olup olmadığını doğrulayamadık.

Gübre: Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik, ek listelerdeki ürünlerin üretimi için izin (md. 7), piyasaya arz için lisans (md. 11) ve ürün tescili (md. 12), ambalajlı ve etiketli satış (md. 13 ve 16) ister. Odun külünün bu listelerde yer alıp almadığını ek tablolarını okuyamadığımız için doğrulayamadık; külü gübre ya da toprak düzenleyici adıyla satmayı düşünüyorsanız önce Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğünden yazılı teyit alın.

Organik tarım: Organik üretimde kullanılabilecek girdiler Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin eklerinde sayılır. Ek listesini okuyamadık; organik tarım yapan bir üretici külü kullanmadan önce sertifikasyon kuruluşundan yazılı teyit almalıdır. Aksi hâlde sertifika riske girer.

Çevre ve iş güvenliği: Kül savrulan, kuru ve ince bir maddedir; çuvallama ve boşaltmada maske ve eldiven kullanın. Külle gelen yangın riski (sönmemiş kor) için yanmaz kap kullanın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1 · Alomaliye · Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik, 18.8.2010 tarihli ve 27676 sayılı Resmî Gazete (değişiklik 10.1.2018/30297) · https://www.alomaliye.com/2018/01/10/organik-tarimin-esaslari-uygulanmasi/

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler odun cinsi ve külün temizliği, elenmiş olup olmadığı, kuruluk, parti büyüklüğü, ambalaj, analiz belgesi, alıcının mesafesi ve mevsimdir. Kış sonrası bahçe sezonunda talep artar.

Nakliye: Kül hafif ama hacimlidir ve savrulur. Çuvallı ve ağzı sıkı bağlı, üstü branda ya da kapalı kasayla örtülü taşınır. Yağmurda ıslanan kül topaklanır ve alıcı reddedebilir.

Depolama: Kuru, kapalı, zemine değmeyen, yangın riski bulunmayan yerde. Sönmemiş kor olasılığı için yanmaz kap ya da çuval kullanın.

İlan verirken kaç kilogram ya da çuval olduğunu, hangi odundan ve hangi ocaktan geldiğini, elenmiş olup olmadığını, kuru olup olmadığını, ambalajı ve teslim yerini yazın. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm · Selçuk Üniversitesi · Selcuk Journal of Agriculture and Food Sciences, 32(3), 2018 · Asit reaksiyonlu bir toprakta yetiştirilen mısır bitkisinin gövde-kök biokütlesi ile klorofil içeriklerine tavuk gübresi, odun külü ve kirecin etkisi · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/f933dbca-17d9-4126-85a0-1342ee9239c8

Sık sorulan sorular