Fındık Küspesi

Fındık küspesi nedir, nereden çıkar?

Fındık küspesi, fındık ezilip yağı alındıktan sonra kalan katı maddedir. TS 323 fındık küspesi standardının tadil metni onu şöyle tanımlar: Betulaceae familyasının Corylus türüne giren fındık meyvelerinin içlerinin, insan ve hayvan sağlığına zararsız yağ çözücüleriyle özütlenerek yağı alınmış kalıntısıdır. Yani standardın "küspe" dediği şey çözücüyle özütleme sonrası kalandır.

Aynı tadil, "expeller" ve "adi pres" maddelerini standart metninden çıkarmış ve küspeyi özütlemede tek tip saymıştır. Soğuk presle yağ çıkaran küçük atölyelerde ise geriye kalan şey genellikle "kek" diye anılır. Bu kekin bu standarda uyup uymadığı yağ oranına ve analize bağlıdır; ayrı bir standart bulamadık, o yüzden alıcı ve satıcı bu işin analiz değerini birbirine yazılı bildirmelidir.

Küspenin kaynağı fındık yağı üreten tesislerdir. Büyük tesisler sanayi yağı için çözücüyle özütler; küçük atölyeler gıda ve kozmetik yağı için preslemeyle çalışır. Her ikisinin geriye bıraktığı kalıntı protein ve lif bakımından yem hammaddesi olarak dikkat çeker. Fındığın kendi pazarı, çeşitleri ve ihracat kuralları ayrı pazar sayfalarındadır.

Üretici, toplayıcı, dönüştürücü, kullanıcı, lojistik ve sertifikalayıcı kartları sayfanın altında ayrıca listelenir; burada bağlamı veriyoruz.

Kaynak: Türk Standardları Enstitüsü · TS 323 (2003) Fındık Küspesi standardı, tadil metni (kabul tarihi kâğıtta boş) · https://www.baib.gov.tr/files/downloads/PageFiles/4abb866e-176d-ea11-a8c6-000c29511bae/Files/ek-3.pdf

Standart değerler: neye bakılır?

TS 323 tadil metnindeki fiziksel ve kimyasal özellikler çizelgesi küspenin hangi sınırlar içinde olması gerektiğini verir. Aşağıdaki tablo bu çizelgenin okunan hâlidir. Tadil kâğıdında kabul tarihi boş olduğu için standardın yürürlükteki son hâlini TSE'den teyit edin.

Mama ve yem etiketlerinde sık görülen "ham kül" bir analiz değeridir; içerik maddesi değildir. Küspede de "ham kül" yüzde en çok 9 olarak sınırlıdır; bunun içinde bulunan mineraller küspenin kendi içinden gelir, dışarıdan katılmış bir madde sayılmaz.

Aflatoksin B1 sınırı yüzde değil, mikrogram bölü kilogram olarak verilir ve bu çizelgede en çok 50 mikrogram bölü kilogramdır. Yem alıcıları kendi şartnamelerinde daha sıkı bir sınır isteyebilir; sayfanın altındaki sektör kartlarında daha düşük bir değer görürseniz bu alıcı şartnamesi olabilir. Resmî sınırı okuduğumuz tek belge bu tadil metnidir. Yemlerdeki istenmeyen maddeler için ayrı bir tebliğ vardır; aflatoksin tablosunu okuyamadık, adres doğrulanmadı.

Her parti için laboratuvar raporu ve parti numarası istenir. Rapor yoksa değerler bir iddiadan öteye geçmez.

Kaynak: Türk Standardları Enstitüsü · TS 323 (2003) Fındık Küspesi standardı, tadil metni (kabul tarihi kâğıtta boş) · https://www.baib.gov.tr/files/downloads/PageFiles/4abb866e-176d-ea11-a8c6-000c29511bae/Files/ek-3.pdf

Küf ve aflatoksin riski nereden gelir?

Aflatoksin, bazı küflerin ürettiği bir küf zehridir. Küspenin aflatoksini küspede oluşmaz; çoğu zaman yağı alınan fındığın depoda küflenmesinden gelir. Bakanlığın fındık el kitabı, hasattan önce toplanmış, iyi kurutulmamış ve fazla nemli fındığın saklanmasının güç olduğunu, böyle fındıkta küflenmenin (aflatoksin oluşumuna sebep olabilir), acılaşmanın ve kızışmanın görüldüğünü belirtir. El kitabı kabuklu fındıkta nemin yüzde 12'yi, iç fındıkta yüzde 6'yı geçmemesini ister.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde 1988'de yazılmış bir yüksek lisans tezi, laboratuvarda aşılanmış fındıklarda kırık iç fındığın sağlam iç fındığa göre kat kat fazla aflatoksin B1 biriktirdiğini bildirir; patoz makinesinin kabukta açtığı çiziklerin de küf gelişimini artırdığı söylenir. Bu bir laboratuvar denemesidir; sayısını tarla ya da tesis için yorumlamıyoruz. Çıkarılacak ders açıktır: kırık, çatlak ve ıslak fındık yağ için de risklidir.

Küspe yağlı fındıktan yapıldığı için hammaddenin kalitesi doğrudan küspeye yansır. Satıcı, küspenin hangi partiden ve hangi fındıktan yapıldığını bilmeli ve her parti için aflatoksin sonucu göstermelidir. Islanmış ya da küf kokulu küspe analize sokulmadan satılmaz.

Depolama da risktir: küspe yağ almış olsa bile besin içeren, kuru ama nem çeken bir maddedir. Kapalı, kuru ve havadar bir yerde, zeminden yalıtılmış tutulur; yağmur ve buharlaşma altında kalmamalıdır.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Üretici Bilgi Köşesi · Fındık (el kitabı) · https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/Uretici_Bilgi_Kosesi/Dokumanlar/findik.pdf · Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü · Fındıklarda Aspergillus flavus'un Penetrasyonu ve Aflatoksin Oluşumu (yüksek lisans tezi, 1988) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/04f2d2ab-ffef-47b2-bc69-2be33c3647a0

Kim alır, ne için kullanılır?

Küspenin ana kullanımı hayvan yemidir; standartta sınırlar yem hammaddesi gibi konmuştur. Alıcılar sektörlere göre farklıdır; kartlar sayfanın altında ayrıntılı gösterilir.

Yem fabrikaları: Büyükbaş, kümes ve balık yemi üreticileri küspeyi protein ve lif katkısı olarak reçeteye alabilir. Reçetedeki oran ve hayvan türü için yem mühendisine ve veteriner hekime danışılır; biz oran vermiyoruz.

Köy hayvancısı: Aile işletmeleri küspeyi doğrudan yem katkısı olarak kullanabilir. Bu durumda küspenin taze ve küfsüz olması şarttır; elinizdeki partinin analizi yoksa hayvana vermeyin.

Biyogaz ve gübre: Biyogaz tesisleri organik atığı oksijensiz fermantasyonla işler; yağ kalıntısı arttıkça biyogaz verimi etkilenir. Kompost ve organik gübre üreticileri küspeyi azot ve fosfor kaynağı olarak kullanabilir, ama bu satış gübre mevzuatındaki izin, lisans ve tescil şartlarına bağlıdır.

Sertifikalayıcılar: Yem aflatoksin ve kalıntı analizi yapan laboratuvarlar parti bazlı rapor düzenler. Alıcı bu raporu ister; satıcı bunu hazır tutarsa satış hızlanır.

Kaynak: Türk Standardları Enstitüsü · TS 323 (2003) Fındık Küspesi standardı, tadil metni (kabul tarihi kâğıtta boş) · https://www.baib.gov.tr/files/downloads/PageFiles/4abb866e-176d-ea11-a8c6-000c29511bae/Files/ek-3.pdf · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Yemlerin Piyasaya Arzı ve Kullanımı Hakkında Yönetmelik (2013, 2022 ve 2025 değişiklikleriyle) · https://www.alomaliye.com/2011/12/27/yemlerin-piyasaya-arzi-ve-kullanimi-hakkinda-yonetmelik/ · T.C. Resmî Gazete · 23 Şubat 2018 tarihli ve 30341 sayılı sayı · Tarımda Kullanılan Organik, Mineral ve Mikrobiyal Kaynaklı Gübrelere Dair Yönetmelik · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/tarimda-kullanilan-organik-mineral-ve-mikrobiyal-kaynakli-gubrelere-dair-yonetmelik-1

Yem mevzuatı: küspe nasıl piyasaya çıkar?

Yemlerin Piyasaya Arzı ve Kullanımı Hakkında Yönetmelik, yemlerin piyasaya arzını, etiketlenmesini ve paketlenmesini düzenler. Yönetmeliğe göre güvenilir yem piyasaya arz edilebilir, güvenilir olmayan yem arz edilemez; yem işletmecisi yemin güvenilirliğinden, mevzuata uygunluğundan ve izlenebilirliğinden sorumludur.

Yönetmelikte "yem maddesi" hayvanların ağızdan beslenmesi için kullanılan bitkisel ya da hayvansal kökenli ürünler olarak tanımlanır. Bakanlık bir yem maddeleri kataloğu yayımlar; katalogda yer almayan bir yem maddesini ilk kez piyasaya sunacak olan Bakanlığa bildirimde bulunur ve izin alır. Fındık küspesinin katalogda yer alıp almadığını okuyamadık; teyit edilir. İzin gereken durumda izin alınmadan piyasaya arz edilemez.

Yönetmelik, hayvan beslemede kullanımı yasaklanan maddelerin yemde bulunamayacağını, kısıtlı maddelerin ise belirlenen sınırlar içinde bulunabileceğini söyler. Aflatoksin yemde sınırlandırılan maddelerdendir; sınırları ayrı tebliğde yer alır ve biz o tabloyu okuyamadık. Kullanıma uygun olmayan, ancak işlemle kullanılabilir hâle getirilebilecek yemlerin etiketinde ek bilgiler yer almak zorundadır.

Etiket yanıltıcı olamaz; yem maddelerinde ad ve kategori, karma yemlerde bileşim ve kullanım amacı gibi bilgiler gerekir. Yönetmeliğe aykırı davranışlar 5996 sayılı Kanun'a göre işleme tabi tutulur. Yönetmeliğin en son metni için Resmî Gazete ve mevzuat.gov.tr'ye bakın; biz alomaliye kaydındaki metni okuduk.

Atık yönü: Küspe bilinçli olarak toplanıp yem olarak satılıyorsa atık değil ürün gibi ele alınır; çevreye atılıyor ya da yakılıyorsa Atık Yönetimi Yönetmeliği'ndeki ayrı toplama, kayıt ve izinli tesis hükümleri devreye girebilir. İl çevre müdürlüğünden görüş alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Yemlerin Piyasaya Arzı ve Kullanımı Hakkında Yönetmelik (2013, 2022 ve 2025 değişiklikleriyle) · https://www.alomaliye.com/2011/12/27/yemlerin-piyasaya-arzi-ve-kullanimi-hakkinda-yonetmelik/ · T.C. Resmî Gazete · 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı sayı · Atık Yönetimi Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.htm

Alım-satım, nakliye ve depolama

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler ham protein ve yağ değeri, rutubet, aflatoksin sonucu, parti büyüklüğü, ambalaj (çuval ya da dökme), nakliye mesafesi, analiz belgesi ve yağ üretim sezonudur.

Nakliye: Küspe nemden etkilenir; kapalı kasa ya da branda şarttır, çuvallar yere değil paletin üzerine konur. Islanan parti alıcı tarafından reddedilebilir. Taşıma kaydı ve parti numarası izlenebilirlik için saklanır.

Depolama: Kuru, havadar ve serin bir yerde, yerden yalıtılmış. Kemirgen ve böcekten korunmuş olmalıdır.

İlan verirken miktarı (çuval ya da ton), yağ üretim yöntemini (çözücüyle ya da presle), son analiz tarihini ve sonuçlarını, teslim yerini yazın. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Türk Standardları Enstitüsü · TS 323 (2003) Fındık Küspesi standardı, tadil metni (kabul tarihi kâğıtta boş) · https://www.baib.gov.tr/files/downloads/PageFiles/4abb866e-176d-ea11-a8c6-000c29511bae/Files/ek-3.pdf · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Yemlerin Piyasaya Arzı ve Kullanımı Hakkında Yönetmelik (2013, 2022 ve 2025 değişiklikleriyle) · https://www.alomaliye.com/2011/12/27/yemlerin-piyasaya-arzi-ve-kullanimi-hakkinda-yonetmelik/

Sık sorulan sorular